رفتن به محتوای اصلی

عرفان 2

در سنت اسلامي ، ازهمان ديدگاهي كه سياه و سفيد در آن به منزلة‌ مصاديقي ازلي تعريف مي شوند ، همة‌ رنگهاي ديگر هم جلوه هايي هستند از رموز عالم وجود . در چرخة‌هفت رنگ اسلامي كه سه رنگ اول آن را سياه و سفيد و آجري تشكيل مي دهند ، چهاررنگ بعدي سرخ ، زرد ، آبي و سبز هستند . درميان اين چهاررنگ ، رنگ سبز از شرافت ويژه اي برخوردار است . رنگ سبز تجسم همة‌ چهار رنگ ديگر است ؛ زرد و آبي آن را ميسازند و قرمز رنگ مكمل آن است . رنگ سبز و نور سبز نماد باروري ،‌اميد و ابديت است ، با دو بعد ذاتي گذشته (آبي ) و آينده(زرد ) در مقابل حال (قرمز ).
در برخي روايات معراج پيامبر (ص) نقل شده است كه پيامبر تا بدانجا بالا رفت كه به نور سبز رسيد . نور سبز در اينجا فاصل و فارق ميان ظلمت و نور سفيد است ؛ نور سفيد مقام وجوبي و وجود درخشندة‌الهي  در مقابل تاريكي ظلمت كه رمز وجود امكاني پيامبر (ص) و در مرتبه اي بسيار نازل وجود انسان است . از رسيدن و غرقه شدن حالت متوسطي پديد مي آيد كه سبز تيره نماد آن است.
هركس در درون خود مرتبه اي از اين عالم واسط نيمه تاريك و نيمه روشن ، اين حالت گرگ و ميش جزم آميخته به يقين را تجربه كرده باشد ، در عالم بيرون و در فضاي مسجد به دنبال نمونه هايي از آن مي گردد . برخي ديگر نيز در پي كشف و خلق تمثيلي از اين  تجربه اند ، نمونه هايي از اين قبيل را يا مي بينند و نشان مي دهند ( مانند ادبيات عرفاني – اسلامي ) يا مي سازند و در اختيار ديگران قرار مي دهند .( مانند آنچه در معماري اسلامي رخ مي دهد ) .
معمار اسلامي مي تواند عكس مدركات خود و رنگ خود را برعالم برون افكند . پستي و بلندي روح جست و جو گررا بر عالم خارج افكند و دنيا را زير شعاع آنها، به قامت آنهاو به رنگ آنها ببيند . اما  نه چنان كه هوش او در رنگها گم شود كه رنگ بر او حجاب نور شود . هدف ، تبرك معماري و شرافت بخشيدن به سطوح است كه به اين ترتيب از سنگيني ماده كه آن را از عروج به ذات قدسي بازمي دارد ، كاسته شود . چنان كيمياگري كه ماحصل كارش سنگ را چون نور جلوه گر مي سازد .
از همين روست كه با وجود همة‌پيچيدگي و تزئينات معماري اسلامي ، متانت محضي در آن مشاهده مي شود كه غافلگير كننده است . معماري اسلامي ، هنر آرامش است . مسجد فضايي است كه براي رهايي ازبند تنشها ، فضايي معنوي كه در آن همه سؤالات و جوابها به تعادل مي رسند . رمز رهايي از اغتشاش در اين فضا ، در ضرباهنگ ثابتي است كه با فرم ، شكل يا نور يا تلفيق و همپوشاني اين سه پديد مي آيد . نقوش به مرزهاي ثابتي محدود مي شوند، ولي همواره استعداد گسترش را در رياضيات خود نهفته دارند . نور در اين ميانه هم نقش مرزها و محدوده هاي ثابت را بازي مي كند و هم همانطور كه پيشتر گفته شد نقشي بر نقوش ديگر مي افزايد كه اين امر ميتواند به مدد منابع نور مصنوعي هم تشديد شود و اين فن از دير باز در طراحي چراغ مسجدها وجود داشته است كه فن تزييني منحصراً  اسلامي است . در اينجا نيز اين همپوشاني نقش برنقش به هدف ايجاد سطو ح چند لايه و القاي عميق انجام مي شود .
معماري اسلامي در اشكال سنتي آن ، براي ابراز علاقه به خالق ، به بهترين وجه به تحسين نقوش و رنگها در طبيعت مي پردازد ، نه براي تقليد از نقوش طبيعت ، بلكه براي تقليد از روش بيان و جسميت بخشيدن در روند خلقت ؛ يعني به همان صورتي كه زمين با آمدن مخلوقات ديگر متبرك ومزيّن شده است ، انسان نيز سطوح را با تزيينا ت متبرك و شرافتمند مي سازد .
روشنايي كالبدي است مادي براي بزرگترين نيروي صامتي كه حواس انسان توان دريافت آن را دارد ، و مي توان اميدوار بود كه نيروي رمز آلود خود را تا به افقهاي آينده حفظ كند . منطقي به نظر نمي رسد كه تصور كنيم اصليترين كاربرد آن تنها قابل رؤيت نمودن پديده هاي مادي جهان باشد ، بلكه به نظر مي رسد كه پيش از آن ، ميلي بشري كه نور هميشه نماد آن بوده است ، او را به دنبال روشنايي مي كشد ؛ ميل دستيابي به حقيقتي وسيع تر … و باز به نظر منطقي نمي رسد كه نسبت به اين نماد حقيقت در معماري آينده بي اعتنا يا كم التفات باشيم ؛ آن هم در بناي خانه هايي كه به اذن خداوند ، براي ذكر نام او از بام تا شام ، رفعت يافته است .

محراب ( محتوا و رمز )
در هر مسجدي ، محراب نشانگر قبله است و نقش محراب از قديم در اسلام ، عنصر اصلي سجاده بوده است . دربارة خاستگاه اين طرح محراب  ، پاره اي نظريّات مطرح شده است ؛ از جمله اينكه آن را برگرفته از تاقچه هاي مورد استفاده براي مجسّمه ها در معماري يونان و روم باستان دانسته اند . امّا به احتمال قوي تر الگوي نخستين محراب ، همان شكل كماني غارها و اقامتگاه هاي بسياري از عابدان و تاركان دنياست كه زماني در آنجا به منزلة مكاني مقدس مي زيسته اند .مثلاً  در اطراف صومعة‌ مارسبا ( بناشده در اواخر قرن 5 ميلادي ) در نزديكي بحرالميت در دل تخته سنگ ها ، حجره هايي هست كه برخي چون لانه هاي زيرزميني و برخي ديگر چون كندوهايي مخروطي از ظاهر پيچيده تري برخوردارند . اخيراً  سفرنامه نويسي اظهارداشت كه اين حجره ها « معمولاً ساده و خالي از هر تزئيني است است . اما در ديوار شرقي آن ، محرابي به شكل اتاق بود … تاق كوچكي در ديوار شرقي حجره ، نشان دهندة‌جهت درست نماز بود ». نكتة‌جالب توجه اين است كه طرحي كه در مراسم عبادي اولية‌مسيحي . عنصري كاملاً حياتي بوده ، امروزه به يك ويژگي محض معماري فروكاسته و اساساً  همة‌ ارزش نمادين دروني آن ، فداي شكل ظاهريش شده است . در حاليكه همين طرح در مراسم عبادي اسلامي به عنصري اصيل و اوليه تبديل شده است . چنان كه تيتوس بوركهارت مي نويسد :« مطلب مهم اين است كه محراب ، برگرفته از نمادي جهاني است و قرآن نيز اين نماد را تلويحاً  تأييد كرده است ».درطول بحث ، بازهم به اين موضوع مي پردازيم .
محراب همچنين نشان دهندة  دري به عالم ديگر، يعني پرديس است و بي جهت نيست كه در معماري اسلامي اعم از در مساجد ، مساجد ، باروهاي شهر ،‌منازل سنّتي و حتي درِ ورودي اتاقي به اتاقي ديگر به طور زيبا و متوّعي تزيين شده اند به گونه اي كه در مقايسه با ديوارهاي ساده اطرافشان ، كاملاً نظر را به خود جلب مي كنند . اگر چه محراب به لحاظ فيزيكي مثل درها ،‌گشودني نيست امّا به لحاظ متافيزيكي نشان دهندة‌ روزنه اي از زمان به سرمديّت است . استفاده از نقش محراب در سجّاده نيز برهمين نماد تأكيد دارد : زيرا كسي كه براي نمازگزاردن ، گام بر سجاده مي نهد در آستانه دوعالم يعني زمين و آسمان است . چنان كه گنون مي نويسد :« در ، اساساً‌ گذرگاه و نمايانگر عبور از وضعي به وضع ديگر و به ويژه از “ بيروني ” به “‌دروني ” است كه مي توان اين دو را به زميني و آسماني قياس نمود ». در اين زمينه ، مي توان به سخنان حضرت مسيح (ع) اشاره كرد : « من دري هستم كه هركس بدان وارد شود رستگار شده ، از آن گذشته و به مرغزاري مي رسد »و« هركه آن را بكوبد به رويش گشوده خواهد شد » . پس يكي از معاني نمادين محراب ، دروازه اي به سوي روح ، و به سوي باطن و مأواي خود حقيقي انسان است .
طرح محراب با دو نماي ستوني شكلِ عمودي در دوطرف و سقف قوسي ا‌ش ، چه در مسجد و چه در سجاده ها ، اساساً نشانگر گنبد  وچهارگوش در ساده ترين شكل آن است ؛ يعني محراب نمادي كلّي از تلاقي عرش با فرش ، يا خدا با انسان است . بخش منحني بالاي محراب با تاق قوسي شكل با آسمان ، و نماي ستوني شكل عمودي طرفينش نيز با زمين تناظر دارد . چنان كه قاعدة گنبد بر بخش مكعّب يا مستطيل شكل مسجد يا معبد بناشده است و بنا به نوشتة‌ تيتوس بوكهارت ، تصويري كوچك شده از « غار دنياست »… و در تمام معماري هاي مقدّس ، محراب ، صورتي از “ قدس الاقداس ” ، يعني تجلّي گاه خداوند بوده و في نفسه با همان محراب كليسا متناظر است .
تاق در واقع ، بازتابي از شكل ظاهري آدمي است كه بخش بالايي منحني آن مانند سر انسان ، نشاني از ساحت آسماني و بخش پاييني آن كه از شانه هايي چون كوه استوار، شروع مي شود نشاني از ساحت جسماني است . لحظه لحظة‌نماز نشانگر ارتباط متقابل انسان باخداست ، و نقطة‌اوج اين ارتباط به هنگام سجود است كه پيشاني سجاده را در بخش بالايي آن لمس مي كند . و درطول نماز ، اين تنها زماني است كه نمازگزار با فرود آوردن سر تعظيم به نشانة‌تسليم محض ، به لحاظ فيزيكي وارد بخش قوسي شكل آسماني نقش محراب روي سجاده مي شود . در اينجا گفتني است كه در كشور چين لباس هايي سنتي وجود دارد كه در بالا ، دايره اي شكل و در پايين به شكل چهارگوش است كه معناي نمادين آن با همان تاق محراب يكي است .
محتواي رمزي محراب ، چنان كه آورديم ، امري عمومي است امّا چنان كه تيتوس بوركهارت يادآوري مي كند « قرآن نيز تلويحاً  مؤيّد آن است .» در سوزة‌آل عمران كه در آن ، تولّد ودوران طفوليّت حضرت مريم (ع) توصيف مي شود ، واژة  محراب براي دلالت برجايي به كار مي رود كه حضرت مريم (ع) تحت مراقبت زكريا (ع) به آنجا پناه برد :«كلّما دخل عليها زكريا المحراب وجد عندها رزقاً قال يا مريم انّي لكِ هذا قالت هومين عندالله ».
در اين آيه ، محراب به معناي “ پناهگاه  و بنابراين ، محل پناهي جداي از عالم خارج ، ومكاني است كه آسمان و زمين باهم آشتي مي كنند . محراب همچنين مكان “رزق ” است كه در آنجا حضرت مريم (ع) يعني پاك ترين زن نزد خداوند ، هم به لحاظ مادّي و هم به لحاظ معنوي ، به شكل بركت از آسمان مورد توجّه و عنايت حق بود و فرشتگان به او پيغام دادند كه چنين مقرّر شده كه تو فرزندي به نام عيسي (ع) به دنيا مي آوري : « انّ الله اصطفك و طهرك واصطفك علي نساء العالمين » .
    در سورة‌ نور نيز درباره محراب  مطالب مهمي آمده است «الله نورالسموات و الارض مثل نوره كمشكوه فيها مصباح المصباح في الزّجاجه الزجاجه كانّها كوكب دري ».
واژة مشكوه در اين آيه براي توصيف حضور خداوند ، كه نور چراغ در چراغدان نشانگر آن است ، به كار رفته و بنابراين ، پيوند نزديكي ميان “ مشكوه ” و “ محراب ” در كار است . در دنبالة  آيه مي خوانيم :« نور علي نور يهدي الله لنوره من يشاء ».
نور چراغ به منزلة  نمادي از معرفت الهي در يادآوري حضور فراگير خداوند به نمازگزار ، مؤثر بوده و از اين روست كه رد هر مسجدي ، جلو محراب چراغي مي آويزند . غزالي در مشكوه الانوار مي نويسد :« خداوند برترين نور و نورهايي است … تنها اوست كه حق و نورِ حقيقي است و جز او هيچ نوري نيست .» و به دليل پيوند ميان مريم مقدس (ع) با محراب است كه آية‌ مذكور از سورة‌آل عمران را بر محراب بيشتر مساجد مينويسند و اين ، ما را به ياد پيوند ميان محراب و دل مي اندازد ؛ زيرا « در درون دل است كه نفس باكره به خداوند پناه مي برد ».
معمولاً  محراب را تنها در معماري مساجد مي بينيم ، اما چون نقشي نمادين در همة‌جاي جهان اسلام به كار مي رود . قديمي ترين محراب در معماري مسجد را عموماً  پذيرفته اند كه به دستور خليفة  اموي ، وليد ، در سال 706 ميلادي در بازسازي مسجدالنبي در مدينه ساخته شده است . اما پيش از اين تاريخ ، به سال 2691ميلادي ، در غاري زيرگنبد مسجدالاقصي در اورشليم ، محرابي از سنگ مرمر را بر روي زمين تعبيه كرده اند . مسلمانان معتقدند كه حضرت محمد (ص) از همين غار به معراج رفته است . تيتوس بوركهارت در بارة‌ اين بنا چون نمادي بسيار چشمگير ، چنين توضيح مي دهد :« غارِ زير مسجدالاقصي مانند دل يا ضمير باطن انساني ، به واسطة‌لايحه اي آسماني ، متصل به عوالم بالا مي شود .» و آوازة‌ مفهوم غار و “ قدس الاقداس ” بودن محراب نيز از همين جا سرچشمه مي گيرد . براي مسلمانان درست از همان زماني كه جبرئيل نمازگزاران را به پيامبر آموخت و پيشاني او در سجده در برابر خداوند با زمين تماس يافت  همه زمين رنگ و بوي قدسي به خود گرفت چنان كه در حديث آمده است « زمين براي من چون معبد و از مطهرات است .
سيد حسين نصر در توصيف اين موضوع ، به استادي تمام و به بهترين وجه ، گفته است كه « سجدة‌پيامبر اكرم (ص) سبب بازگشت زمين به حالت اوليه اش ، يعني آيينه و بازتاب آسمان است » . لحظه سجدة‌ حضرتش بر زمين ، خضوع مسلمانان پرهيزگار در برابر زميني  كه بر آن راه مي روند و فرشي كه آن را مي پوشاند ،‌افزايش يافت . درمساجد مسلمانان اسباب و اثاثية  اندكي استفاده مي شد و همين وضع بر منزل آنان نيز حاكم بود . چنان كه همه مي دانيم هركسي به هنگام ورود به خانه هاي سنّتي اسلامي، بايد كفش هايش را در بياورد و تقريباً  همه جاي خانه براي نمازگزاردن مناسب است . البته مكان نمازگزار بايد پاك باشد ، يعني همان طور كه او با وضو ساختن ، بدن را تطهير مي كند ، به گونه اي نمادين به پاكسازي روح مي پردازد و زميني را كه بر آن نماز مي گزارد با پاشيدن آب و ذكر اواردي ،‌طيّب و طاهر مي گرداند . بنابراين ، احتمالاً  استفاده از سجاده ، برخاسته از همين نياز به پاكيزگي و طهارت است  .
احتمالا ً  قديمي ترين نقاشي مينياتور موجود كه تصوير سجاده اي را با نقش محراب درخود دارد مربوط به دستنوشتة  ترجمة  فارسي بلعمي از كتاب تاريخ طبري در رُبع دوم قرن چهاردهم است . در اين مينياتور ، پيامبر (ص) نشسته بر سجاده اي و در حال سخن گفتن با صحابة‌ خويش ديده مي شود . در مينياتور ديگري مربوط به قرن پانزدهم ، نيز پيامبر (ص) رانشسته بر محراب سجّاده اي مي بينيم . اين بطوطه ، جهانگرد مراكشي . در سفرنامة خويش در قرن چهاردهم ميلادي ، آورده است كه از سجاده ، تنها براي نماز استفاده نمي كردند بلكه فقيران و درويشان خانه بدوش ، آن را چون چيزي محترم و مكاني مقدّس كه براي راز و نياز عاشقانه به درگاه الهي برآن مي نشستند همراه داشتند .  در اين سفرنامه ، مينياتوري هست كه در آن ، تصوير صوفي يا فقيري را مي بينيم كه ظاهراً  در حال پرواز روي سجاده خويش است و اين به روشني ، يادآور همان قاليچة‌ پرندة‌ اصلي ( قاليچة‌ حضرت سليمان ) است . معمولاً‌ تنها دارايي هاي صوفيانِ پرسه زن سجادهاي [ براي نمازگزاردن ] و ظرفي براي وضو ساختن بود و غالباً نقش ظرفي روي سجاده ، بجاي يا در حكم چراغ [ بالاي محراب ] است .

تجلي عرفان ، نور و رنگ در معماري مساجد
نيايش به درگاه احديت و ذكر حديث دل وراز و نياز با خالق ، خلوت جان و حضور دل و صافي درون مي طلبد .معماران اسلامي كوشيده اند جمال حق كه برتر از «‌آب و رنگ و خال و خط »‌ است و برترين زيباييهاست را به نوعي در مقدس ترين مكانهايشان كه جلوة  حضور حضرت حق است و تابش انوار حقيقت و رحمت و معنويت الهي به باريكترين نحو و لطيف ترين معاني ممكن است تداعي شوند كه نه نشان كافري باشد و نه مخدوشگر جلوه گاه حضور .
گريز از تاريكي و ظلمت در پناه نور و پذيراي رنگ گشتن در دل بيرنگيها  و استفادة گاه و بيگاه و غير منتظره نور در پيدايي فضايي ملكوتي با ايجاد فضاي مكث و نور غير مستقيم و لايه لايه كردن نورو فضا و رنگ و … از نكاتي است كه معماران براي افزايش فضاي معنويت مساجد معمارانه به كار گرفته اند. مكتوب ساختن گوشه اي از تجلي آشكار و نهان مفاهيم نيل به حقيقت و عرفان در مساجد كه از آفتاب گفته اند و با خاك سروده اند و از نور و رنگ عارفانه براي بيان نابترين مفاهيم بيان ناشدني آن جهاني در قالب تن خاكي اين جهاني بهرة فراوان برده اند ، در قالب يك مقاله كاري است دشوار كه نگارنده بالطف حق سعي بربرداشتن گامي آغازين در اين راه كرده است . ستايش مرخدايي راست كه « هرتاريكي را به نورش روشن كرد و هرچه راجز به نور او روشن بود به تاريكي درآورد .»
هنر اسلامي هنري است هدفمند و هدفدار كه ماهيت وجودي اش جهتگيري و جهت دهي به سوي ذات يگانه الهي است . مساجد اسلامي برجسته ترين جايگه را داشته اند و همة‌هنرها نيز در خدمت مسجد بوده اند .« در واقع مسجد مجموعه اي است از هنرهاي گوناگون كه بر روي هم فضا و مكان خاصي را پديد آورده اند . فضا و مكاني كه براي ايجاد رابطه ميان خدا و خلق متناسب باشد ، فضا و مكان كه در حين شكوه وجلال ، آراستگي و تزيين آن ذهن انسان را به جاي توجه به خداوند به خود مشغول ندارد و از آن جاي كه در سرزمينهاي اسلامي مسجد پايگاه اجتماعي مذهب مسلمانان و پناهگاهي براي زندگي پرآشوب شهر به شمار مي آمد ، به تزئين آن توجه خاصي شده است و مي توان گفت اولين جايگاه تجلي هنر اسلامي مسجد بوده است .»
نگرش به نور و رنگ در معماري مساجد نگرشي عارفانه به توحيد است . ذات اقدس احديت نور مطلق است ؛ نوري است كه ظلمت مقابل ندارد . اوست نور همه جهان ، نور آسمان و زمين « الله نورالسموات و الارض » در معماري مساجد ، كاشيكاري ها ، نقش برجسته ها و شبكة‌ پنجره ها و اسليميها ، گچكاريها و نور و تاريكيهاي گاه و بيگاه نيز نگرشي بدين موضوع است .
نور پاكش بي دليل و بي پايان                 پوست بشكافد در آيد در ميان
مناره : از دور كه به مسجد مي نگريم ، شكل و سيماي مناره يش واضح ترين عنصر معمارانه اي است كه روايتگر  وجود مكاني مقدس در فضاست و معاني اي كيهاني مي يابد . معماري فضاي قدسي از ديرباز كوشيده است ارتباطي ميان عالم ماده و معنا و خاك و افلاك برقرار سازد . از اين روست كه پوپ مي نويسد : « وظيفة دايمي فن معماري ، هم ازنظر مادي و هم از ديد سمبوليك ، ايجاد ارتباط ميان جهان مادي و عالم معني بود تا با برافراشتن بناهاي بلند سربه فلك كشيده بر روي اين ورطة‌ هولناك ميان اين دو جهان پلي برپا سازد در دوره هاي بعد ، طاق آسمان با احداث گنبدهاي باشكوه مورد اقتباس قرارگرفت تا در زير آن پيوسته با ياري مراسم جادويي براي جلب باروري و فراواني و كسب نيرو اقدام شود . طبق كهنترين اساطير سومري كه برايما ن به جا مانده ، نخستين مرحلة‌آفرينش ، بيرون آمدن كوه از درون درياي نخستين است . اين بدان معناست كه هميشه كوشش مداوم به سوي بالا در جريان است . نيايش مؤثر ، نيازمند جايگاهي بلند بود تا زمين را در پشت سروزير پاگذارده تا آنجاكه ممكن است با نيروهاي آسماني پيوند پديد آيد .»
مناره علاوه برآنكه به طور سنتي مكان اذان گفتن است ، نشانه و راهنمايي است شهري ، اشاره به هدايتي است آسماني با نمادي زميني و به عنوان شاخص و محل تكرار اسماء الهي و آسماني است . شكل نمادين منار القاي مفاهيم بزرگي و مجد و عظمت را در ذهن مي رساند كه گاه علل سياسي نيز داشتهاست . ريشه يابي لغت كلمة‌ مناركه از « نار » و « نور» برگرفته شده است ، معناي روشنايي را تداعي مي كند .« از اين ارتباط با روشنايي به عنوان پايه اي براي تفسير نمادين مناره به عنوان تجلي نور الهي وياتصور درخشش معنوي نيز استفاده شده است .» مناره برقبله تأكيد مي كند و بر طريق هدايت و « اهدناالصراط المستقيم » . مناره فرم نمادين باورهاي ديني ، تجلي نيايش و دستان برآمده به دعا براي ذكرورازو نياز با معشوق و بيان شكلي حركت به سوي خداست .
چون نباشد نوردل ، دل نيست آن             چون نباشد روح ، جز گل نيست آن
مناره اشارتي است از دعوت به حق و شتافتن به سوي وي « حي علي الصلوه » و باز برانگيختن ضمير ناخودآگاه و « من پنهان » بشر كه « انسان در ماوراي شعور ظاهر ، خوشتن شعوري مخفي دارد . گويي در پس اين «من» ظاهر«منِ» پشت پرده اي وجود دارد . آن نقطة اصلي كه راه اهل عرفان را از راه فلاسفه جدا مي كند ، همين جاست . عرفا از آنجا كه به نيروي عشق فطري ايمان و اعتقاد دارند ، درتقويت اين نيرو مي كوشند » ازاين روست كه معماران اسلامي در كالبد مناره مفاهيم اعلان دعوت و اشاراتي براي شناختن حقيقيت و شتافتن به سوي حق و بازگشت اشياء به حق را گنجانده اند .« انّا لله و انّا اليه راجعون »                                          « هوربكم و اليه ترجعون »
جزءهارا رويها سوي كل است              بلبلان را عشق با روي گل است
آنچه ازدريا به دريا مي رود              ازهمانجا كامد آنجا مي رود
از همين روست كه برخي محققان دومنارة‌ ورودي مساجد را يادآور خاطره ازلي بهشت ميدانند. « بوركهارت معتقد است دروازة‌ مسجد ( در ايران ) با دومناره در دوطرف آن يادآور خاطرة ازلي دروازة‌ بهشت است كه در ميان دومظهر  متضاد و متكامل يگانه ( دنياي مادي و پست = بيرون و بهشت خدا = درون ) تنها محور جهان است » .

بافت پيرامون مسجد
به فضاي مسجد كه نزديكتر مي شويم ، بافت پيرامون مسجد جلب نظر مي كند . مساجد اسلامي در كنارمهم ترين فضاي عبور و مرورزندگي روزمرّه مردم ، بازارها ، ميدانها و ميدانچه ها ، كاخها و… واقعند . زندگي دنيوي مردم با زندگي اخروي شان در هم آميخته است و عبادت و سلوك در بطن زندگي اجتماعي مردم جاري است و عبادت كه هدف خلقت آفرينش انس و جن ذكر شده « وماخلقت الجن والانس الاليعبدون » در ظاهر و باطن جاري است .
هم از اين روست كه مساجد در كنار بافت پيرامون خويشند كه معناي حقيقي شان را باز مي يابند . صحن مساجد كنارگذر ، بافت اصلي و گاه در خود گذرگاه بافت پيرامون واقع است .
عمران و ساخت و مرمت مساجد نيز به تعبير قرآني ، كسي را سزد كه « … نماز برپادارد و زكات دهد …» يعني سهيم و شريك در زندگاني اجتماعي و اقتصادي جامعه باشد .« انما يعمر مساجدالله من آمن بالله واليوم الاخر واقام الصلوه وآتي الزكوه ولم يخش فعسي اوبيك ان يكونومن المهتدين »
«مسجدهاي خدا را تنها كسي تعميرمي كند كه به خدا و روز جزا  ايمان داشته باشد و نماز بپا دارد و زكات دهد و جز از خدا نترسد. ايشانند كه اميد است از راه يافتگان باشند .»
فضاي ورودي مسجد : به فضاي ورودي مسجد رسيده ايم . در ورود به مساجد ، فضايي است واسطه ميان بيرون و درون . خود نه درون است و نه بيرون و درعين حال تعلق مكاني و زماني به هردوقسمت را داراست . ميان دو فضا و دو زمان بودن و لايه اي جاري و سيال شدن حريم حضور «در» را مشخص مي كند. حرمت «در» نه فقط در انديشه و ذهن ، بلكه در مسير گذار و توالي و پيچيدن از غربت تنهايي به حريم آشنايي صحن مساجد و راه يافتن از تاريكي به نور ( و بالعكس ) مستتر مي باشد .
درِ مساجد ، دلالت برفاصله نمي كند . بلكه حجابي است كه بر مفهوم فاصلة‌گذارزده شده است . از روشنايي بيرون به تاريكي در مي آييم و آنگاه كه به خود آمديم ، با پيچي ملايم دوباره به روشنايي و نور وارد مي شويم . « يخرجهم من الظلمات الي النور » 
پيچ ورودي كه ما را به قبله هدايت مي كند ، روايت از پيچش و انقلابي در سوي او بودن و به سمتش رفتن دارد . مسجد در اسلام برتر از مكان و فضاست . مسجد فرهنگ ساز است و انسان ساز . پيچش به سمت قبله ، بيان فيزيكي حركت به سوي خداست كه تجلي حكمت عارفانة‌نقش بسته بر معماري است .
ره عقل جز پيچ در پيچ نيست              برعارفان جز خدا هيچ نيست
حركت در ورودي به سوي قبله بيان معمارانه اي است براي اين نكته كه همة ابعاد وجودمان بايد  در راه خداوند و به سوي او شدن گام بردارد .
« قل  انّ صلاتي و نسكي و محياي و مماتي لله ربّ العالمين .»
« بگو بدرستي كه نمازو عبادت و زندگي ومرگ من ، از آن پروردگار جهانيان است .»
در قضاي ورودي مساجد ، نور و تاريكيهاي منقطع فرصتي براي مكث ودرنگ و انديشه در اختيار رهروان مي نهند . تزيينات ورودي  و كاربندي و گره ها و شمسه ها و يزدي بندي ها و … در فضاي ورودي ، رقص و سماع و وجد ذرات مادي در برابر عظمت خالق را به نمايش مي نهد و « تنظيم نور وگاه صدا در داخل بنا .»
علاوه بر علل فيزيكي و كالبدي پيدايي كاربندي ، صاحبنظران «… و نقش معنوي احساس انساني كه كشش به سوي بالا . به سوي مطلق و بي نهايت ، از زمين سخت و بي روح باشد .» را انگيزه اي براي پيدايي كاربندي ذكر كرده اند.
« شمسه » در تزئين ورودي نماد مصور شده نور فيزيكي است .
در قرآن كريم شمس (=خورشيد ) با واژة‌هدايت و راهنمايي به كار رفته است « ثمّ جعلنا الشمس عليه دليلا »
شايد تذكر حمد و ستايش پروردگار قبل از طلوع و غروب خورشيد در نقشگيري شمسه بر فضاها و تزيينات فضاهاي مساجد بي تأثير نبوده است .« وسبّح بحمد ربّك قبل طلوع الشمس و قبل الغروب »
«… و جعل الشمس سراجا .»
« … و خورشيد را چراغ فروزنده قرارداد .»
فكر و ذكر در فضاي ورودي مساجد درهم آميخته است .
حريم عشق را درگه بسي بالاتر از عقل است         كسي آن آستان بوسد كه جان در آسيتن دارد
كف سازي در زير فضاهاي مسقف داراي كاربندي و گره چيني و شمسه و … تداوم همان بينش و نگرش برگرفته از  فضاي سه بعدي سقف است كه به حالت دو بعدي در سطح منعكس مي شود .
آب و طهارت :
حافظا هرآنكه عشق نورزيد و وصل خواست         احرام طواف كعبه بي وضو ببست
درآمدن به حريم مسجد و ذكر و ياد حديث دوست ، پاك شدن از آلودگيهاي ظاهر و باطن مي طلبد و پيرايش آلودگي درون ، بي پيراستن آلودگي ظاهر ممكن نيست .
در « اسرارالصلوه » حضرت امام خميني (ره) چنين آمده است :
« در اسرار باطنيه مقدمات نماز است و آن چند چيز است :
اول : طهارت ، بدان اي عزيز كه چون بنده در حال نماز متوجه به جلال و عزت الهي و نور عظمت ربوبي است و آن ساحتي است طيّب و طاهر و منزّه از جميع شوائب نقص ، پس واجب است برنمازگزار كه طيب و طاهر گردد تا لياقت آن يابد كه ملأ اعلي و كرّوبين به او اقبال كنند و متوجه او شوند و گرنه از حرم كبريا و ساحت قدس دور مانده ، مورد اعراض ملائكه مقربين خواهد بود كه پاكان جز با پاكان نياميزند « الطيبات للطيبين » … قال الله تعالي «‌رجال يحبّون انّ يتطهّر و والله يحب ّ المطهّرين .» و نيز آمده است « و برسالك الي الله لازم است كه در اول امر رفع موانع قذ ارات كند تا اتصال به طهارت و حصول طهور كه از عالم نوراست براي او ميسور شود … و كسي گمان نكند كه بدون تطهير ظاهر مملكت انسانيت ،‌مي تواند به مقام حقيقت انسانيت نايل شود ، يا مي تواند تطهير باطن قلب نمايد كه اين غروري است شيطاني … و تا سالك فتح مملكت ظاهر نكند ، از فتوحات باطنيّه  كه مقصد بزرگ است ، بكلّي محروم است .»
آداب تصفيه و تطهير در تاريخ تمامي اديان و حتي اقوام بدوي نيز موجود بوده است . آب عنصري بوده است كه ازدير باز داراي قداست خاصي است . پاكي ، انعكاس ، نور ، خلوص ، منشأ و … همواره همراه آب آمده اند .
تو بزن ياربنا آب طهور              تاشود اين نارعالم جمله نور
« در يك كلام مي توان گفت كه آب ، رمز كل چيزهايي است كه بالقوه وجود دارند . سرچشمه و منشأ و زهدان همة‌امكانات هستي است » .آب در آيين مقدس اسلامي نيز سرچشمه و منشأ آفرينش ذكر شده است .« وجعلنا من الماء كل شي حي ّ »
قراردادن آب دركنار فضاهاي مقدس يا ساختن فضاهاي مقدس در كنار چشمه ها و آبهاي جاري و روان از قديم الايام مرسوم بوده است و حتي آتشكده ها و آتشگاههاي مقدس پيش از اسلام را نيز كنار چشمه ها بنا مي كردند . مانند آتشكده هاي داراب گرد ، فارس و تخت سليمان .
پس از اسلام نيز آب در معماري به دليل آرزوي تجسم بهشت در روي زمين جايگاه خاص خود را داشته است .
« جنت تجري من تحت الانهار …»
« آب در فرهنگ ايراني نيز تقدس خود را همواره حفظ كرده است . آب كه در آيين زرتشت مقدس است ، پس از اسلام نيز حرمت خود را حفظ كرده ،‌بويژه با رواج تشيّع و عموميت يافتن امر عزاداري و روضه خواني ، تكرار مداوم وقايع تاريخي صحراي كربلا و تكيه خاصي كه در نقل آن وقايع بر موضع ممانعت از رسيدن آب به خاندان امامت مي شود و … سبب شد كه آب نزد شيعيان بار ديگر و اين بار به دليلي ديگر ، جنبة‌ شديد مذهبي پيدا كند » آب و حوض در معماري مساجد ، در حياط مساجد يا جلو خان مسجد قرارداده مي شد . وضو قبل از فريضة  نماز ، سبب طهارت جسم و لمس نور و مقدمه اي براي وصل به نور مطلق است .
آب جان را ريزاندر بحران جان             تا شوي درياي بي حدو كران
و ينزل عليكم من السماء ماء ليطهّركم به و يذهب عنكم رجز الشيطن .»با آب وضو مي سازيم و در آب غسل مي كنيم تا از « من بي خودمان » درآييم و به « من اصيل حقيقيمان » نايل شويم .مي ميريم تا زنده شويم . « فرورفتن در آب از لحاظ انساني برابر با مرگ است »
… آب به علت اينكه هر شكل و صورتي را از هم مي پاشد … داراي قدرت تطهير و تجديد حيات و نوزايي است ، زيرا آنچه در آب فرو ميرود ، « مي ميرد » و آنكه از آب سر برمي آورد ، چون كودكي بي گناه و بي « سرگذشت » است كه ميتواند گيرندة‌ وحي والهام جديدي باشد وزندگاني « خاص » نويني را آغاز كند … آب تطهير كننده و جانبخش يامجدد حيات است .»
 گر چه ظلمت آمد آنم نوم و سبات                                        ني درون ظلمت است آب حيات
گنبد : وارد مسجد كه مي خواهيم بشويم ، گنبد چشمانمان رانوازش مي دهد.
از صداي سخن عشق نديدم خوشتر             يادگاري كه در اين گنبد دوار بماند
گنبد فضايي شبيه نيم كره اي است كه بر فضايي با نقشه هاي مربع  يا چند ضلعي هاي منظم قابل احاطه شدن است . گنبد از ديدگاه فضايي امكان مسقف كردن فضاهاي بزرگ را ميسر مي كند . اما خصوصيات بصري و مفاهيم سمبليك گنبد آن را به نمادي براي فضاهاي مقدس درآورده است . پيش از اسلام نيز گنبد به كار رفته بود ( مانند كاخ سروستان دورة‌ ساساني ) و نيز در بناهاي مذهبي رومي ( نظير پانتئون ) و بعدها د رصومعه ها و كليساهاي بيزانسي . ولي اسلام آن را مفهومي متعالي تر از كالبد بخشيد و براي برپاداشتن مقدس ترين بناهايش يعني مساجد به كارگرفت . گنبد تجلي مفهوم آسمان است . به دليل مستحب بودن قرائت نماز در فضاي باز زير سقف آسمان و بي سقف بودن مسجد كه سبب مي شود «تاميان نمازگزار و آسمان فاصله نباشد . ازروايات استفاده مي شود كه اين امر درقبولي نمازو اجابت دعا مؤثر است .»
با استفاده از گنبد كه تجلي مفهوم آسمان است ، آسمان به طو ر سمبليك به فضاي مسقف مساجد متصل مي گرديد . اتصال گنبد به فضاي مربع زيرين ، نمادي از اتصال آسمان به زمين و ناسوت به لاهوت است وبيان معمارانة‌ اين امر كه در اسلام عالم ماده و معنا را با هم ، و در اتصال با همند كه معناو مفهوم مي يابند .« در معماري اسلام ، هيچ چيز حاكي از زور وفشار و كوشش نيست . هيچ كشش وجودندارد و ميان آسمان وزمين تناقضي نيست .» … به ديگر معنا « دريك مسجد ، انسان احساس نمي كند  كه آسمان از بالا نزول مي كند .» در معماري مسجد از اشكالي استفاده شده است كه حس رازونياز و ستايش با معبود را همراه با عظمت خداوند همراه داشته باشد .
« گنبد نمودار طاق آسمان ، مكان متعال و جايگاه قدرت و ديمومت و قداست است . در اسلام به ويژه ،‌ شكل مدور تنها شكل كاملي دانسته شده كه قادر به بيان جلال خداوندي است . … ساختار چهارگوش / دايره مبين تغييرنظام و مرتبه است ؛ يعني گذار از زمين به آسمان .» آسمان از چنان قداستي برخوردار بود كه در دوران باستان نيز پرستشگاهها به صورتي مرتفع و نزديك به آسمان ساخته مي شد ( مانند زيگوراتها ) يا اصولاً‌ مكانهاي مرتفع و كوهستان را به دليل نزديكي به آسمان محل برپاداشتن بناهاي مذهبي قرار دادند . مانند كوهستان المپ (Olympe)  يونان .
رابطة‌ زمين و آسمان و مرحلة‌گذر از متناهي به لايتناهي ، درگذر از مربع به دايره و مرحلة‌ تبديل مربع به دايره و گنبد نمود مي يابد . « دايره نماد آسمان و قداست است و مربع كه بر چهارپهلو استوار است ، برعكس ، متضمن تصور و استحكام و استقرار و ركود و ايستايي و نمودگار زمين است … آسمان گرد است و زمين چهارگوش . مناسبات دوسري ( ديالكتيكي ) ميان عالم بالايي و متعال كه بشر طالب مشتاق آن است و زمين كه وي درآن سكني دارد ، چنين بيان مي شود . جامه اي كه امپراتوران چين در گذشته برتن مي كردند و بالايش گرد و پايينش چهارگوش بود ، نودار نقش ميانجيگري و وساطت آنان ميان آسمان و زمين بود ».
و نيز تيتوس بوركهارت در « هنر مقدس » چنين نوشته است : « حضرت رسول (ص) در روايت معراج خويش ، گنبد عظيمي راتوصيف مي كند كه از صدف سپيد ساخته شده و بر چهار پايه در چهاركنج قرارگرفته و برآنها اين چهاركلام اولين سورة‌ فاتحه الكتاب نوشته شده بود : بسم الله الرحمن الرحيم ،… اين مثال نمايشگر الگوي روحاني هر بناي قره دار است . صدف يا مرواريد سپيد ،‌رمز روح است « گنبدش » تمام مخلوقات را در برمي گيرد .
… اگر گنبد بناي مقدس نمايشگر روح كلي است ، « ساقه » يا « گريو » هشت ضلعي گنبد كه زير آن قرار گرفته ، رمز هشت فرشتة‌«‌حاملان عرش اند » … بخش مكعب شكل ساختمان ، نمودگار كيهان است كه چهارركن آن در چهاركنج  بنا به عنوان اصول و مبادي در عين حال روحاني و جسماني ، عناصر عالم محسوب مي شوند .
رنگ :
غلام همت آنم كه زير چرخ كبود              زهر چه رنگ تعلق پذيرد آزاد است
معماران در مساجد از رنگ بهره برده اند تا بيرنگي در نيايش را عيان سازند و حجابي ازنور ، براي هدايت بردل سالك بيفكنند كه تذكر و عبرت برگرفته و برطريق ذكر و نيايش خدا استوار گردد .
« وما ذرألكم لي الارض مختلفا الوانه ان في ذلك لايه لقوم بذكرون »
«‌و نيز آنچه برايتان در زمين آفريده و رنگهاي آن مختلف است كه در اين ، براي گروهي كه اندرز پذيرند عبرتهاست .»
اين جاست كه معماران بي رنگي راازرنگ طلب كرده اند و مساجد را با رنگ غرق در نور ساخته اند و با كاشيكاريها به توزيع يكسان رنگ در بناپرداخته اند .
آهنگ و سنگ است نفس و بت شرار             آن شرار از آب مي گيرد قرار
اطراف طاقها و قوسها ، پيچشهاي كاشيها ، نور را مي شكنند و منعكس مي سازند و به رقص و سماع و وجد وا مي دارند بافتهاي مداوم نور و تاريكي كه بر سطح رنگها و كاشيها مي لغزند ، هرحجابي را مي شكنند . حركت مواج رنگ و نور فضاي دگر گونه و شعري دگر مي سرايند تا چشمان غفلت زدگان را بشويند كه « جور ديگر ببينند» . حسين نصر ، فيلسوف ايراني در مورد تأثير رنگ در كتاب « ايران پل فيروزه »‌چنين مي نويسد : « رنگها در هنر جنبه اي كيميايي دارد و آميختن آنها خود يك هنر مشابه كيمياگري است … هر رنگ داراي تمثيلي خاص خود است … نيز هررنگ داراي رابطه اي با يكي از احوال دروني انسان و روح اوست … اين رنگها كه مانند اشكال هندسي و خطوط و طرحهاي اسليمي عكسي است ازعالم بالا بر آينة‌ جهان … در هر مورد تجلي تكسر نور سرمدي است كه از طريق هنر خود مبدّب به راهي مي شود براي بازگشت به آن نور كه وراء‌هرگونه تعين و تكسر است ». به دليل اينكه هررنگ تأثيرر واني خاصي دارد تا حدي كه مي توان به زبان رياضي و قوانين علم فيزيك و با اندازه گيري ميزان تشعشعات آنها ، تأثير هر رنگي راسنجيد و به دليل تأثير قدرت نمادين رنگها وبا توجه به اين نكته در معماري مساجد ، رنگ غالب مورد استفاده ، دو رنگ آبي ( آبي ملايم و آبي تيره ) و زرد طلايي رنگ است . 
رنگ آبي « رنگ آبي عمقي دارد كه آدمي را به بي نهايت و به جهاني خيالي و دست نيافتني مي برد … قدرتش دركنش پذيري است و نيرويي آرام بخش است … امروزه چراغ برق هاي آبي رنگ در آسايشگاهها براي آرام كردن بيماران به كارمي رود ». « آبي داراي قدرتي است همانند قدرت طبيعت در زمستان ، هنگامي كه تمام         جوانه ها و رويشها در ظلمت و سكوت پنهان مي شوند . آبي هميشه سايه دار است و در نهايت عظمت خود به تاريكي مي گرايد … آبي روان ما را با امواج ايمان به مسافات بي انتهاي روح سوق مي دهد . آبي براي مابه مفهوم ايمان و براي چينيها سمبل فناناپذيري است . وقتي آبي تيره شود ، به توهم ، ترس ، اندوه و نيستي نزول مي كند ، امّا هميشه به قلمرو عالم بالا اشاره دارد .»
رنگ زرد ( زرد طلايي ) : « زرد رنگ ابديّت و جاودانگي است . در مقابر مصريان ، زردكه نماد خورشيد و خدايان است و بيشتر همراه آبي ، موجب بقاي نفس و جان در گذشته محسوب مي شد ».   « زرد طلايي رفيع ترين ارتقاي ماده به ضرب نيروي نور است . رنگي است به نحوي نامحسوس درخشان ، فاقد شفافيت ، اما بي وزن مانند يك ارتعاش » . در قرآن كريم نيز رنگ زرد به عنوان رنگي براي بينندگان فرحبخش است ، يادشده است « … انها بقره صفرا فاقع لونها تسرالناظرين »«…گاو زريني باشد كه رنگ آن بينندگان را فرحبخش است » در تفسير الميزان ذكر شده است :« …گاوي باشد زردرنگ ولي زرد پررنگ ».
رنگ و نور درمعماري مساجد انعكاسي از جلوه جمال حق است .
نور خورشيدم فتاده برشما             ليك از خورشيد ناگشته جدا
انسان سرگشته غافل از حق راتذكري لازم است تا به خود آيد و به خويشتن خويش برگردد . مساجد كه فراتر از آب و خاك و گل اند يادآور مفاهيمي عاشقانه اند كه متذكر هنري اندكه «بهشت » است و «نوحة انسان در فراق » و « زبان غربت » بني آدم است در فرقت دارالقرار » كه به شوق وصل مي كوشد و در رنگ و نور وطرح و نقش بهانه هاي بي قراري خويشتن را مي سرايد .
از دور مناره ها به خود فرا مي خوانندت و مقرنسهاي پرمعني و شمسه هاي هدايت فراخوان نيايش سر ميدهند ، طهارت آب به پيشوازت مي آيد و در هر طاق و قوسي اشارتها و كرشمه هاي معشوق پنهان است و نور و تاريكي هاي توامان و انفجار رنگهايي كه تو را به انتهاي بي رنگي مي برند و محراب كه به قبله هدايتت مي كند و محل نزول وحي و فرشتگان بوده است و لغزشهاي پي دروني نور بركاشيها تا بر لغزشت هشدار دهند و … تا عشق و عقل را همراه سازند و معمارانه با عرفان و نور و رنگ بسرايند كه « يكي هست و هيچ نيست جز او »

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *