رفتن به محتوای اصلی

آفات

  مشكلات ناشي از آفت كشها
مصرف آفت كشهاي شيميايي براي كنترل بسياري از آفات سهل تر از به كارگيري روشهاي كنترل بيولوژيكي است، زيرا استفاده از آفت كشهاي شيميايي نيازي به اطلاع از خاستگاه اكولوژيك آفات ندارد. آفت كشها را مي توان به دفعات مورد نياز برعليه آفات يا قارچها به كاربرد و آنها را براي دوره اي محدود نيز تحت كنترل درآورد. مصرف سموم در دنيا از اوايل سال 1950تاكنون دوازده برابر شده است و هزينه اي كه كشاورزان آمريكايي براي خريد مواد دفع آفات به ويژه در كنترل علفهاي هرز وبيماريها موفق عمل كرده اند اما درموارد بسياري، از جمله كنترل آفات حشره اي پنبه در بسياري از كشورها تأثير نداشته اند. به خاطر پرهيز از نتايج منفي كاربرد آفت كشها شامل عدم كنترل آفات، آلوده سازي محيط زيست و عوارض سوء برسلامتي انسان بسياري از كشورها برآن شده اند تامصرف سموم را كاهش دهند.
مشكلات كاربرد آفت كشها زماني ملموس مي شود كه آفتي كنترل نشود و يا سبب طغيان جديدي شود. مقاومت آفات در برابر آفت كشها يكي از عوامل مؤثر در عدم تأثير سموم است. مقاومت در آفات در اثر تفاوت واكنش حياتي افرادي از يك جمعيت در برابر يك سم بروز مي كند، از جمله ممكن است سم را به سرعت خنثي ساخته و مانع از ورود آن به بدن شود. چنين افرادي، طي چند نسل زياد شده و جمعيت مقاومي را به وجود مي آورند كه تحت تأثير همان آفت كش و حتي سموم ديگر از بين         نمي روند. از سال 1945تعداد حشرات، علفهاي هرز و اخيراً پاتوژنهاي گياهي كه دربرابرآفت كشها مقاوم شده اند به شدت افزايش يافته است. يكي ديگر از دلايل طغيان آفات، نابودي دشمنان طبيعي آنها در اثر مصرف آفت كشها است. بسياري از آفات يا آفات بالقوه، توسط دشمنان طبيعي از طريق شكارگيري، پارازيتيسم، بيماريزايي و يا واكنش هاي آنتاگونيستي كنترل مي شوند. اين عوامل مفيد غالباً در برابر سموم حساس تر از آفات بوده ودر اثر سمپاشي از بين مي روند. براي مثال: حشره كشها، حشرات مفيد را و كنه كشها، كنه هاي شكارگر را از بين مي برند. همچنين قارچ كشها قارچهايي را كه گياهان در مقابل عوامل بيماريزاي گياهي حفاظت مي كند نابود ساخته و حتي روي قارچهايي كه بندپايان را تحت تأثير قرارمي دهنداثر نامطلوب دارند. وقتي دشمنان طبيعي در اثر مصرف سموم از بين رفتند، عوامل زيان آور ذيربط بلامعارض زندگي كرده و در نتيجه با جمعيت زيادتري طغيان خواهد كرد. براي مثال طغيان زنجرك قهوه اي برنجNilaparvata  lugens (stal)   در آسيا به سبب از بين رفتن عنكبوتها و ساير دشمنان طبيعي آنها در اثر كاربرد آفت كشها تشخيص داده شده است.
آفت كشها موجب پديد آمدن آفات جديد نيز مي شوند. بدين ترتيب كه دشمنان طبيعي آفات كم اهميت در اثر كاربرد سموم از بين رفته و اين آفات فرصت مي يابند تا با جمعيتي زيادتر فعاليت كنند. آن گاه اين آفات خود اهداف جديد سمپاشيهاي تازه اي قرار مي گيرند و در نتيجه مصرف سموم افزايش مي يابد. كنه هاي نباتي مثالهاي بارزي از آفاتي به شمار مي روند كه در اثر مصرف سموم شيميايي طغيان يافته اند. مينوز برگ سيب (پروانه)phyllonorycter  crataegella (Clemens)  نيز از آفاتي است كه در اثر مصرف سموم روي سيب و نابودي دشمنان طبيعي آن به وجود آمده است.
در مناطقي كه مصرف آفت كشها متداول است، ممكن است مقاديري از سموم به خارج از منطقه هدف سمپاشي انتقال يابد. اين سموم موجب آلودگي خاك، آب، پرندگان و ساير جانوارن شده و نيز در خود محصول باقي مي ماند.
كاربرد علف كشها و سموم تدخيني كه براي ضد عفوني خاك به كار مي روند، منابع آبهاي زير زميني را آلوده ساخته اند. سموم كلره مانند ددت موجب نابودي منطقه اي بعضي از پرندگان كمياب شده و حتي سموم خطرناك تر، مثل بعضي از سموم فسفره موجب مسموميت مستقيم انسانها شده اند. مسموميتهاي اتفاقي و آلودگيها غالباً زماني پيش مي آيد كه زارعين متوجه زيان موادي كه به كارمي برند نباشند و يا نتوانند برچسب سم را بخوانند و يا لوازم محافظت كننده كافي در اختيار نداشته باشند. آنگاه كه زارعين و عموم مردم آگاهي بيشتري به اين مشكلات پيدا كنند، تقاضا براي ساير روشهاي كنترل آفات به خصوص كنترل بيولوژيك افزايش خواهد يافت.
البته كنترل بيولوژيك كار آساني نبوده و اجراي موفقيت آميز نياز به متخصصين كارآزموده براي انجام تحقيقات لازم روي دشمنان طبيعي و كارشناسان و كشاورزان مطلع دارد.
تعريف كنترل بيولوژيك
كنترل بيولوژيك يعني استفاده از پارازيتوئيدها، پرداتورها، آنتاگونيستا و يا ميكرو ارگانيزمهاي رقيب. براي كاهش جمعيت يك آفت، به طوري كه آفت فراواني كمتري داشته باشد و خاراتي كمتر از آن چه ممكن مي بود وارد سازد. حشرات، كنه ها، علفهاي هرز، عوامل بيماريزا و مهره داران جملگي ممكن است از اهداف كنترل بيولوژيك باشند. كنترل بيولوژيك ممكن است با دخالت هدفمند انسان صورت پذيرد و يا نتيجه عملي يك نيروي طبيعي خودجوش باشد. كنترل بيولوژيك ممكن است براي پايين آوردن جمعيت آفت مزارع يا جنگل ها و يا براي تعديل ناهماهنگيهاي به وجود آمده در اثر ورود يك عامل جديد به محيطي طبيعي صورت پذيرد. البته همه روشهاي غير شيميمايي، كنترل بيولوژيك به شمار نمي آيند. اصلاح نژاد گياهان، مبارزه زراعي و كاربرد مواد شيميايي علامتي (Semiochemicals)  اگر با قصد تأثير گذاري بر آفت به كاررود، كنترل بيولوژيك نيست. اين موارد زماني كنترل بيولوژيك محسوب مي گردند كه با هدف حمايت يا تقويت دشمنان طبيعي به كار گرفته شوند. براي مثال اصلاح نژاد گياهان به صورتي كه براي آفات مسموم كننده بوده و يا به طريق ديگري موجب كاهش جمعيت آفت گردد، مبارزه بيولوژيك نيست. اما اگر اين اصلاح با هدف به وجود آوردن شرايطي بهتر براي زندگي و بقاي پارازيتوئيدها يا پرداتورها و فراهم شدن شرايط براي ميزبان يابي و حمله به آفات باشد، مبارزه بيولوژيكي به شمار مي رود. مواد شيميايي حاصل از عصاره گياهان يا ميكربها كه عليه آفات به كار مي برند نيز كنترل بيولوژيك نيست. كنترل بيولوژيك يعني پديد آوردن مجموعه اي كه در آن جمعيت يك گونه توسط افراد گونه اي ديگر با مكانيزمهاي نظير شكارگري، پارازييتيسم، بيماريزايي يا رقابت محدود شود. در اين كتاب، كنترل بيولوژيك به طور مشروح مورد بحث قرار مي گيرد و نمونه هايي از تاكسونها واهداف گوناگون ارائه مي شود. اما كنترل بيولوژيك تاكسونهاي به خصوصي (حشرات، علفهي هرز و غيره) به صورت جداگانه مورد بحث قرار نمي گيرد، بجز كنترل بيولوژيك عوامل بيماريزاي گياهي كه تفاوت بارزي با ساير عوامل داشته و توضيحات جداگانه اي را مي طلبد.
شكارگرهاي حشرات(predators) . بيش از آنكه تاريخ طبيعي در دوره رونسانس به عنوان يك علم گسترش يابد در برخي كشورها از شكارگرها براي مبارزه با آفات استفاده مي شد. مثلاً درچين و يمن از كولني مورچه ها براي كنترل آفات در مركبات citrus spp و خرما (phoenix dactylifera) بهره برداري مي شد. همچنين در چين عنكبوت ها براي كنترل آفات به كار برده مي شدند. در اروپا يكي از اولين پيش طرحهايي كه جهت استفاده از شكارگرها براي كنترل آفات ارائه گرديد. مربوط به تاكسونوميست معروف كارل لينئوس در سال 1752 است كه خاطر نشان مي سازد” هر حشره اي، شكارگر مخصوص خود را دارد كه توسط آن تعقيب و نابود مي شود. اين شكارگرها را مي توان براي پاكسازي نباتات زراعي از آفات مورد استفاده قراردارد.
در اوايل قرن نوزدهم طبيعي دانهايي مانند اراسموس داروين و برخي از حشره شناسان آمريكايي پيشنهاد مي كردند كه شكارگرهايي مانند سيرفيد و كفشدوزكها بايستي براي مبارزه باشته ها در گلخانه و پاره اي محصولات زراعي مورد استفاده قرار گيرند. اولين حركت بين المللي در بهره گيري از شكارگريها در سال 1873 انجام گرفت كه ضمن آن حشره شناس آمريكايي (رايلي) كنه Tyroglyphus phylloxera را براي مبارزه با فيلوكزراي مو به فرانسه فرستاد ولي با وجود استقرار مؤثر واقع نشد.
پارازيتيسم حشرات
 برخلاف شكارگري حشره اي كه حداقل از نظر مفهوم در مقايسه با پستانداران شكارگر به راحتي قابل درك بود، پارازيتيسم حشره اي به سادگي قابل درك نبود. براي مثال، آلدروواندي در سال 1602 وقتي خروج  پارازيتوئيد را ازبدن يك لارو پروانه مشاهده كرد آن را با مرحله اي از استحاله اشتباه گرفت و تصور كرد كه اين مرحله ديگري از دگرديسي لارو پروانه است. اولين فردي كه گزارش درستي از پارازيتيسم حشرات ارائه داد پزشك انگليسي به نام مارتين ليستر بود كه در سال 1685 خروج زنبورهاي Ichneumonidae از بدن لاروهاي پروانه را نتيجه تخميريزي زنبور بالغ در بدن لارو دانست. در سال 1700 آنتوني وان ليونهوك (مبدع و سازنده ميكروسكوپ ) هلندي پارازيتيسم شته ها توسط گونه اي از زنبور Aphidius را به درستي گزارش كرد.
پس از اين مشاهدات اوليه بسياري از محققين درباره ساير پارازيتوئيدها و پرداتورها مطالعه كردند و قرن نوزدهم شاهد مجموعه زيادي از اطلاعات در باره تاكسونومي، بيولوژي و اكولوژي تعداد زيادي از پارازيتوئيدها بود.
دانشمنداني مانندسي، رونداني، جي، دبليو دالمن، ام.ام، اسپينولا، فورستر، جي.تي.سي.راتزبرگ، جي.آي.سي.گراون هورست، جي.او.وستوود. واتر فرانسيس وبسياري ديگر در اين زمينه بيولوژيك و به عنوان يك تكنولوژي كاربردي فراهم ساخت.
اولين كسي كه انتقال پارازيتوئيدها را از كشورهاي ديگر براي مبارزه با آفات پيشنهاد كرد حشره شناس آمريكايي آسافيچ در سال 1855بود كه منظور او وارد كردن پارازيتوئيدهاي پشه گندم sitodiplosis mosellana  از اروپا به مزارع آمريكا بود، ولي اين كار عملي نگرديد. در حدود 30سال بعد يعني در سال 1883 اولين پارازيتوئيدApanteles glomeratus(cotesia glomerrata) با موفقيت از انگلستان به آمريكا برده شد ودر مكانهاي رها شده تثبيت گرديد.
بيماريهاي حشرات
 اطلاعات درباره بيماري حشرات نيز عمدتاً در قرن نوزدهم توسعه يافت. اساس كار توسط  ويليام  كربي  در  كتاب  (  آشنايي  با  حشره  شناسي  )
 to entomology An Intrduction پايه گذاري شد. شناخت بيماريهاي حشرات جهت استفاده در كنترل حشرات نبود، بلكه اين امر مربوط به جلوگيري از آسيبهاي وارده به حشرات مفيد مورد استفاده بشر مثل كرم ابريشم Bombyx mori L        مي شد.
آكوستينوباسي در ايتاليا   اولين  كسي  بود  كه  بيماري  كرم  ابريشم  توسط  قارچ         
bassana beauveria را در سال 1835به اثبات رسانيد.
مطالعات بيشتر دربارة بيماريهاي كرم ابريشم توسط لويي پاستور در فاصله 70-1865در فرانسه صورت گرفت كه انتقال افقي و عمودي آلودگي را در اين حشره مشخص ساخت.
اولين پيشنهاد براي استفاده از پاتوژنها در كنترل حشرات توسط باسي در سال 1836 ارائه شد كه معتقد بود مي توان مايع گرفته شده از لاشه حشرات مريض را با آب مخلوط نمود و روي حشرات آفت پاشيد و آنها را از بين برد. البته اولين بررسي مزرعه اي در اين مورد تا سال 1884 انجام نگرفت. در اين سال بود كه حشره شناس روسي الي متچونيكوف روشي را براي تكثير انبوه اسپور قارچ بيماريزاي metarhizium anisopliae(M)sorokin ابداع كرد و اسپورها را در مزرعه روي سر خرطومي چغندر قند  cleonus punctiventrisآزمايش نمود كه 50تا 85% تلفات را موجب شد.
بند پايان براي كنترل علفهاي هرز
 اولين پيشنهاد در مورد استفاده از حشرات براي كنترل علفهاي هرز توسط حشره شناس آمريكايي آسافيج در سال 1855 داده شد. وي ملاحظه كرد كه روي بعضي از علفهاي هرزي كه از اروپا وارد آمريكا شده بود نظير Linaria vulgaris miller  هيچگونه حشرة گياهخوار آمريكايي فعاليت ندارد و بر اين اساس پيشنهاد نمود كه اگر حشرات گياهخواري از اروپا وارد شود مشكل آن حل خواهد شد. اولين كار عملي در مورد مبارزه بيولوژيكي با علفهاي هرز در سال 1863 در هندوستان انجام گرفت كه ضمن آن حشره dactylopius ceylonicus(Green) ازجنوب هندوستان براي از بين بردن نوعي كاكتوس با نام opuntia vulgaris miller به شمال هندوستان انتقال يافت و اولين جابه جايي بين كشوري نيز بلافاصله پس از آن صورت گرفت كه اين حشره به سريلانكا برده شد.
كنترل بيولوژيكي بيماريهاي گياهي
  سانفورد (درسال 1926) اولين كسي بود كه به رقابت غذايي بين عوامل پوسيده خوارو بيماريزا در محل آغاز آلودگي از ديدگاه كنترل بيولوژيك پي برد. او مشاهده كرد كه افزودن مواد آلي(كاه) به خاك موجب كاهش آلودگي سيب زميني به بيماري لكه سياه كه عامل قارچ)waksman, henrici streptomycs scabies(Thaxter است، مي گردد. وي به درستي گمان مي برد كه اين پديده به سبب اثرات آنتاگونيستيك (پادكرداري) عوامل پوسيده خوار است. تلاشهاي ابتدايي براي كاربرد اين ارگانيسم ها براي كنترل عوامل بيماريزا ناموفق بود ولي امروزه مشخص شده است كه شرايط محيطي در توازن بين گونه ها خواه در خاك و خواه در سطح برگ (phylloplane) اثرات تعيين كننده دارد.
هرگاه شرايط براي رشد جمعيت اينوكولوم مصرف شده مساعد نباشد حجم زياد اينوكولوم افزوده شده به محيط به تدريج كاهش خواهد يافت و اثري در كنترل بيماري نخواهد داشت. با وجود اين در شرايطي موفقيت حاصل شده است. براي مثال تلقيح تنه درختان كاج پس از افتادن با قارچ آنتاگونيست  phanerochaete gigntea(Fries:Fries) بيماريزايي قارچ Heterobasidion annosum (Fries:Fries) را روي تنه درخت كاهش داده و آلودگي درختان اطراف نيز كم شده است.
كنترل بيولوژيكي بيماريهاي گياهي مي تواند مكانيسمهاي مختلفي داشته باشد. از جمله رقابت برسر موارد غذايي بين عامل بيماريزا و گونه هاي بي ضرر، پارازيتيسم، توليد مواد آنتي بيوتيك. مفاهيم كنترل بيولوژيك بيماريهاي گياهي به وسيله بيكر(1985)، كمبل(1983)، كوك و بيكر(1983)، تشريح شده است. در مقايسه با ساير روشها، كنترل بيولوژيك بيماريهاي گياهي جديد و متأخر بوده و سابقه و تاريخچه كوتاهتري دارد.

فصل اول

انواع اهداف، عوامل
و روشهاي كنترل بيولوژيك
اهداف مبارزه بيولوژيكي
مبارزه بيولوژيك در ابتدا براي كنترل حشرات، كنه ها و علفهاي هرز انجام مي گرفت.
حشرات
حشرات آفت از مهمترين اهداف مبارزه بيولوژيك بوده اند. بيش از 543 گونه حشره در جهان توسط 1200برنامه مبارزه بيولوژيكي از طريق معرفي(ورود) حشره مفيد مورد مبارزه قرار گرفته است.   علاوه بر آن برنامه هاي حفاظت و تكثير انبوه عوامل بومي نيز به اجرا در آمده است. اين حشرات متعلق به رده هاي مهم حشرات از جملهHomoptera(جوربالان)، diptera(دوبالان)، Hymenoptera(زنبورها)، coleopetra(سوسكها)، lepidopetra(پروانه ها) وتعدادي از رده هاي ديگر بوده اند. جوربالان از جمله حشراتي هستند كه بيشترين موفقيت در مبارزه بيولوژيكي با آنها از طريق معرفي حشرات مفيد حاصل شده است. از دلايل اين موفقيت مي توان جابه جايي زياد اين حشرات (از قبيل شپشكها، شته ها و سفيد بالكها) همراه با محموله هاي تجاري به لحاظ ريزي و ازديد پنهان ماندن همچنين وجود گونه هاي زيادي از آفات مهم در اين رده و فراواني و تنوع دشمنان طبيعي آنها را برشمرد.
كنه ها
چندين خانواده از كنه هاي نباتي از اهداف مبارزه بيولوژيك بوده اند از جمله كنه هاي     Tetranychidae ,Tarsonemidae ,eriophyidae و بيشتر از همه شكارگرهاي كنه ها كه شامل ورود كنه هاي شكاري به خصوص از خانواده Phytoseiidae و سوسكهاي شكاري coccinellidae و همچنين حفاظت شكارگرهاي كنه ها وتكثير انبوه آنها بوده است.
ساير بي مهره گان
پس از حشرات حلزونها از بي مهره گان هستند كه در موارد بيشتري مورد اهداف مبارزه بيولوژيك بوده اند. اين حلزونها يا از انواع گياهخوار بوده و يا از گونه هايي بوده اند كه از نظر پزشكي داراي اهميت مي باشند. از ميان حلزونهاي آفت گياهي بايد به حلزون بزرگ آفريقايي Achatina  fulica  Bowdich اشاره كرد كه عمدتاً به عنوان يك موجود خانوادگي به بسياري از مناطق وارد شده وبه صورت آفت در آمده است. از ميان حلزونها، حلزون واسطه بيماري شيستوزمي بيشترين اهميت را دارا است. مبارزه بيولوژيكي با ساير مهره داران نادر است. كلاوسون(1987) اشاره اي به ورود پارازيت تخم يك نوع عنكبوت سمي به هاوايي دارد. مگس پارازيتوئيد Pelidnoptrea nigripennis(Fabricius) نيز براي مبارزه با نوعي هزارپاي omatoiulus moreletii lucas غير بومي استراليا به آن كشور برده شده است.
علفهاي هرز
گياهان زيادي به عنوان علف هرز در محيطهاي مختلف از جمله اراضي مزروعي، جنگل، مرتع و اكوسيستمهاي طبيعي تلقي مي شوند. لااقل 116گونه علف هرز از جمله34خانواده از اهداف مبارزه بيولوژيك بوده اند كه توسط بي مهرگان يا پاتوژنهاي وارداتي مورد مبارزه قرار گرفته اند. نيمي از اين علفهاي هرز(47%) مربوط به تيره كاسني(Asteraceas) و كاكتوسها(cactaceae) بوده اند. البته در ساير خانواده ها نيز علفهاي هرز مهمي قرار داشته اند و فعاليت زيادي روي آنها انجام گرفته است. از جمله اين گياهانworth’ Hypericum perforatum st Johnاز تيره salvinia molesta, clusiaceae ازتيرهsalviniaceae وشاه پسندL lantana camara  از تيره verbenaceae است. گراسها كمتر مورد مبارزه  قرار گرفته اند ولي امكاناتي براي مبارزه با اين گونه علفهاي هرز وجود دارد.
بيماريهاي گياهي
عوامل آنتاگونيست براي كاهش شدت بعضي از بيماريهاي گياهي مورد استفاده قرار گرفته اند. نمونه هايي از عوامل بيماريزا را كه از اهداف مبارزه بيولوژيك بوده اند مي توان به Agrobacterium  ,Heterobasidion, Cryphonectaria, Erwinia, Pythium, Sclerotinia, Rhysoctonia, pseudomonas  اشاره كرد.
مهره داران
انواع وحشي از مهره داران مانند موشهاي صحرايي، خوكها، بزها، گوسفندان، خرگوشها و اپوسوم ها از مهره داراني هستند كه مراتع، جنگلها ومنابع طبيعي را در بسياري از مناطق مورد حمله قرار مي دهند. البته بسياري از اين حيوانات در جاي خود مفيد مي باشند. مبارزه بيولوژيكي با مهره داران بايستي توسط عواملي صورت گيرد كه به اهداف مورد نظر حمله كرده ولي به ساير مهره داران آسيبي وارد نسازند. چنين برنامه هايي در مناطقي قابل اجرا است كه تداخلي بين جمعيت وحشي واهلي حيوانات وجود نداشته باشد و يا از مفيد بودن مبارزه اي كه انجام مي گيرد اطمينان حاصل باشد. علاوه بر معرفي دشمنان طبيعي اختصاصي براي كنترل مهره داران امروز از علم ژنتيك هم استفاده مي شود. بر اين اساس پاتوژنهايي مورد استفاده قرار مي گيرند كه از نظر ژنتيكي به گونه اي پرداخته شده اند كه كاملاً اختصاصي عمل مي كنند مثل ويروس ميكسوما(Myxoma) در خرگوش كه موجب مي گردد آنتي بادي خاصي در بدن حيوان ماده به وجود آيد كه مانع از فعاليت اسپرم نرو در نتيجه بارور شدن آن مي گردد.

انواع عوامل مبارزه بيولوژيك
دشمنان طبيعي و يا به عبارت ديگر عواملي كه براي مبارزه بيولوژيكي مورد استفاده قرار مي گيرند، كليد دستيابي به موفقيت در اين راه محسوب مي گردند. اين عوامل از نظر تاكسونوميك مربوط به گروههاي مختلفي مي باشند و از نظر بيولوژيكي و خصوصيات جمعيتي نيز بسيار متفاوتند. اين ويژگيها نقش اساسي را در موفقيت يا شكست برنامه هاي مبارزه بيولوژيكي دارند و اطلاعات مشروح و دقيق از بيولوژي گروههاي مختلف دشمنان طبيعي در كار مبارزه بيولوژيك بسيار ارزشمند است.
حشرات پارازيتوئيد
پارازيتوئيدها حشراتي هستند كه ميزبان خود را مي كشند، برخلاف پارازيتها يا انگلها كه قادرند تمام دوره زندگي خود را برروي يك ميزبان به سر برده و كامل سازند مثل ككها و كرمهاي پهن و برخلاف پرداتورها(شكارگرها) كه در طول زندگي تعدادي طعمه را مورد استفاده قرار مي دهند. پارازيتوئيدها فراوان ترين نوع از دشمنان طبيعي هستند كه براي مبارزه بيولوژيكي مورد استفاده قرارگرفته اند. بيشترين پارازيتوئيدها از رده زنبورها بوده و دوبالان در درجه بعدي قرار دارند. گرچه پارازيتوئيدهاي مختلفي از 26خانواده حشرات براي مبارزه بيولوژيكي مورد استفاده قرار گرفته اند اما بعضي ازگروهها مستثني بوده و گونه هاي بيشتري ازآنها درپروژه هاي مبارزه بيولوژيك به كارگرفته شده اند.  بيشترين گروه اززنبورها متعلق به خانواده هايIchneumoidae, Braconidae ازبالاخانواده Ichneumoidae وخانواده هايAphelinidae, Enerytidae Eulophiodae Pteromalidae  از بالا خانواده clacidoidea بوده اند. از رده دوبالان بيشترين عوامل استفاده شده از خانواده Tachinidae بوده است(گريت هد، 1986). رده هاي Caleoptera, Strepsiptera (سوسكها) نيز داراي پارازيتوئيد مي باشند از جمله خانواده هايي مثل Rhipiphoridae, meloidae, Staphylinidae. البته به طور كلي سوسكها فاقد ويژگيهاي پارازيتيسم مي باشند.(آسكو، 1991)
بند پايان وساير بي مهرگان شكارگر (پرداتور)
شكارگري در بين حشرات به صورت گسترده اي معمول بوده و گونه هاي شكارگر را مي توان در ميان افراد بيشتر رده هاي حشرات وبسياري از خانواده ها يافت. حشرات شكارگر براي كنترل آفات مهاجر به بعضي از مناطق وارد ويا از از شكارگرهاي بومي براي كاهش جمعيت آفات بومي ومهاجر استفاده شده است. شكارگرهايي كه به دفعات براي مبارزه با آفات مزارع و جنگل مورد استفاده قرارگرفته اند متعلق به حدود32خانواده مي باشند. ازميان آنها تيره هاي Carabidae, Reduviidae, Pentatomidae, Anthocoridae, Coccinelidae, Chrysopidae, Staphylinidae, Formicidae, Syrphidae, Cecydomyiidae در موارد بيشتري مورد استفاده قرارگرفته اند. كنه ها نيز شكارگرمي باشد و از آنجا كه موجوداتي نيستند كه طعمه خود را شكار كنند در محيطهاي خاصي فعاليت دارند. در سالهاي اخير به اهميت كنه هاي شكارگر در پايين آوردن جمعيت آفات زراعي بيشتر پي برده شده است. كنه هاي نباتي كه يكي از آفات مهم محصولات زراعي محسوب مي گردند فاقد پارازيتوئيد بوده وغالباً توسط شكارگرها كنترل مي شوند. از جمله اين شكارگرها تريپس ها و برخي از كفشدوزكها و از همه مهمتر كنه هاي شكارگر از خانواده فيتوزويئد هستند. حلزونها و رابها هم توسط حلزونهاي شكارگر، مگسهاي سيو مي زيد(كه لارو آن حلزونها رايافته و از بين مي برد) و سوسكهاي كارابيد شكار مي شوند.
مهره داران گوناگوني از حشرات تغذيه مي كنند. از جمله پرندگان حشره خوار، پستانداران كوچك، مارمولكها، بعضي آبزيان وماهيها، كه برخي از اينها در گذشته براي مبارزه با آفات مورد استفاده قرار گرفته اند(ديويس و همكاران، 1976). هرچند ورود پرندگان و پستانداران براي كنترل آفات مهاجر معمول نيست. ليكن اعتقاد براين است كه اينگونه جانوران در كنترل آفات بومي به خصوص در محيطهاي پايدار مانند جنگلها نقش مهمي دارند(بلوز و همكاران، 1982آ). ماهيهها در بسياري ازموارد براي كنترل لاروپشه ها مورد استفاده قرارگرفته اند(ميورا و همكاران، 1984).
عوامل بيماريزا و نماتدهاي بند پايان
پاتوژنهاي حشرات شامل باكتريها، ويروسها، قارچها و پروتوزوآ مي باشد. توده هاي طبيعي اين عوامل نقش مهمي در مرگ و مير بعضي از گونه ها دارند. علاوه بر آن بعضي از پاتوژنها به صورت انتفاعي تكثير و به عنوان حشره كش بفروش مي رسند.
باكتريها
 از ميان عوامل بيماريزا، باكتريها بيشتر از بقيه به صورت تجارتي مورد استفاده قرار گرفته اند. درحال حاضر سه گونه از باكتريهاي اسپرزا از جنس باسيلوس براي مبارزه با آفات به كار مي روند. Bacillus Popilliae Dutky (براي كرم سفيد ريشه)؛thuringiensis Bacillus ، رقم durstaki آن (براي لار و پروانه)؛ رقم Israelensis (براي لارو مگسها از خانواده هاي مختلف)؛ رقم Tenebrionis (براي مبارزه با سوسكهاي كريز ومليد) و Bacillus Sphaericus Neide (براي مبارزه با دوبالان كوليسيد).  باكتريها از نظر تجارتي عوامل با صرفه تري نسبت به ويروسها محسوب مي شوند. زيرا تكثير آنها درمحيطهاي تخمير مقدور بوده ومانند ويروسها نياز به توليد حشرات به عنوان محيط تكثير زنده ندارند. بيشترين توجه روي Bacillus thuringiensis متمركز بوده و تاكنون حدود 30 زيرگونه و 700نژاد از آن سواسازي شده است. مواد تهيه شده معمولاً محتوي باسيل زنده و همچنين پروتئينهاي سمي آن مي باشد ولي بعضي از توليدات فقط محتوي پروتئين سمي باسيل بوده كه در آزمايشگاه از آن گرفته شده است. پروتئين سمي اين باسيل اولين بار در آسيا به منظور احتراز از آلوده شدن كرم ابريشم در ژاپن به كار رفت.
ويروسها
 لااقل از 16خانواده ويروسهايي به عنوان پاتوژن حشرات مشخص شده اند. از ميان آنها بيشترين توجه به ويروسهاي baculoviridae معطوف بوده و براي اهداف تجاري انتخاب شده است. اين ويروسها غالباً موجب تلفات در حشرات مي شوند و تنها حشرات را هم آلوده مي سازند. اين گروهها از ويروسها افراد nuclear polyhedrosis  و گرانولوزيس دارند. ويروسهاي nonoccluded كه سابقاً جزء باكولوويريدها طبقه بندي مي شدند اكنون جزء آنها محسوب نمي گردند. بيولوژي اين خانواده توسط گرانادوس و فدريچي (1986) مورد مطالعه قرار گرفته است. تعداد معدودي از ويروسها تكثير و به صورت تجارتي عرضه شده اند ليكن به دليل سنگيني هزينه ها و طيف محدود ميزبان غالباً از بودجه عمومي براي تكثير آنها استفاده شده است.
قارچها
 بيشترين قارچهايي كه حشرات را مورد حمله قرار مي دهند از خانواده
Entomophthoraceae از زير ردهZygomycotina   يا Deuteromycotina  (گونه ها تنها از روي فرم جنسي شناخته مي شوند) بوده اند. درطبقه بندي قارچها بين دانشمندان اختلاف نظرهايي وجود دارد كه در اين كتاب از نظرات آينسورث(1971) وآينسورث و همكاران (1973) پيروي مي شود. قارچها موجب بروز عفونت در حشرات شده و آنها را ازبين مي برند. قارچ zoophthora radicans براي كنترل شته يونجه trifolii therioaphis از فلسطين اشغالي به استراليا وارد شده است. قارچهاي ديگري نيز با اهداف تجارتي و به عنوان آفت كشهاي قارچي مورد توجه بوده اند. امروزه توليد حشره كشهاي قارچي به دليل محدوديت طيف ميزباني ولزوم رطوبت بالا جهت فعال شدن آنها بسيار محدود است. حشره كشهاي قارچي مناسبت زيادي براي كاربرد در آب و هواي مرطوب و محيطهاي رطوبي مثل خاك دارند. البته فرمولاسيونهاي جديد واز جمله استفاده از روغنهاي نباتي به جاي آب براي تهيه محلول سمپاشي امكان استفاده از اين تركيبات را در گسترده وسيعتري امكان پذير ساخته است.
پروتوزوآ
 چند نوع پروتوزوآ حشرات را مبتلا مي سازند. ازجمله اين پروتوزوآها ميكروسپوريديانها و اوگرگاينها(eugregarines)  هستند. بعضي از پروتوزوآ به عنوان حشره كش ميكربي برعليه آفات آزمايش شده اند از جمله گونه هايي ازNosema برعليه زنجره ها و آفات ذرت.
نماتدها
 مهمترين نماتدهايي كه دركنترل آفات نباتي مؤثرند از خانواده هاي Steinernematidae و heterorhabditidae مي باشند. كه معمولاً با يك باكتري همزيستي داشته و پس از ورود نماتد به بدن حشره باكتري نيز عفونت ايجاد كرده و سبب مرگ آن مي گردد. نماتدهاي ديگري نيز وجود دارند كه همانند پارازيتوئيدها با رشد و تكامل در داخل بدن ميزبان باعث مرگ آن مي شوند از جمله اين نماتدها مي توان به Mermithidae، مثل Phaenopsitylenchidae ; (Romanomermis) مثل
(beddingia) ؛ Lotonchiidae مثلSphaerulariidae; (Paraiotonchium) مثل              (Tripius)؛وTetradonematidae مثل Tetradonema  plicans اشاره كرد. بعضي از نماتدها دامنه ميزباني وسيعي دارند و از اين رو به صورت تكثير انبوه براي مبارزه با آفات مورد استفاده قرار گرفته اند كه بيشترين فعاليت روي نماتدهاي
Heterorhabditis , Steinernema  متمركز بوده است. (به دليل وجود اسامي مشابه(synonyme) براي اين نماتدها منابع نوشته شده درباره آنها تداخل پيدا مي كند.) براي پي بردن به اين شباهتها با كايا(1993) مراجعه شود. اين نماتدها براي فعاليت خود نياز به محيط هاي مرطوب دارند و در برابر نور ماوراي بنفش نيز حساسند، لذا فعاليت آنها محدود به محيط هاي بسته اي مانند داخل خاك يا داخل بافتهاي گياهي مي شود. علاوه بر تكثير انبوه گونه هاي بومي، بعضي از نماتدها به قدر كافي به صورت اختصاصي روي ميزبانهايي فعاليت دارند كه قابليت ورود به منطقه جديد براي كنترل آفات مهاجر را داشته باشند. مثلاً نماتد Bedingia  Stiricidicola (Bedding)از خانواده Phaenositylenchidae به استراليا وارد شد و در كنترل زنبور چوبخوار اروپاييSilex Noctilio (Fabricius) موفق اثر كرد. همچنين نماتد Steinernema Scapterisici براي كنترل آبدزدك مهاجر به فلوريدا وارد شد.
گياهخواران و پاتوژنهاي علفهاي هرز
گياهخواراني كه از روي عمد و به منظور كنترل علفهاي هرز رهاسازي شده اند بيشتر از حشرات بوده اند. زيرا اين گروه از بي مهرگان از نظر ميزبان بسيار اختصاصي عمل كرده و تكثير انبوه آنها نيز آسان است. بيشترين نوع حشراتي كه براي كنترل علفهاي هرز مورد استفاده قرار گرفته اند در درجه اول از سوسكها و پروانه ها بوده اند. به خصوص خانواده هاي Chrysomelidae, Curculionidae سرخرطومي ها؛ Cerambicidae، سوسكهاي شاخك بلند؛ Dactylopiidae, Pyralidae, Tephritidae بيشتر از بقيه مورد استفاده قرار گرفته اند. علاوه بر حشرات بعضي از كنه هاي اريوفيد و اخيراً تترانيكيد (Tetranichidae) نيز مورد بهره برداري بوده اند.
برخلاف حشرات كه به صورت كاملاً اختصاصي گونه هايي از علفهاي هرز را نابود مي سازند، بعضي از ماهياي گياهخوار پلي فاژ براي از بين بردن علفهاي هرز در محيطهاي خاصي (اغلب دست ساخت) مثل كانالها و يا مخازن آب مورد بهره برداري قرار گرفته اند. از جمله اين ماهيها گونه هايي از خانواده هايOsphronemedae, Cichlidae, Cyprinidae  مي باشند. سالهاي اخير استفاده از پاتوژنها براي مبارزه با علفهاي هرز كمترمعمول بود، ولي از سال 1970به بعد پيشرفتهايي در زمينه معرفي پاتوژنهاي جديد براي مبارزه بيولوژيكي با علفهاي هرز و همچنين آماده سازي پاتوژنها به طوري كه مانند يك علفكش قابل مصرف باشد حاصل گرديده است. مثلاً قارچ عامل زنگ Puccinia chondrillina در سال 1971 از اروپا به استراليا برده شد و در آنجا توانست علف هرز قندرون  Chondrolla-spp.  را تحت كنترل در آورد. قارچ Colletotrichum gloeosporoides نيز كه در علف هرز Aeschynomene virginica ايجاد بيماري مي كرد، در آمريكا تكثير و در سال 1982به صورت مايكو هربيسايد (علفكش قارچي) وارد بازار گرديد.
مبارزه بيولوژيكي با بيماريهاي گياهي
مكانيسمهاي مؤثر در كنترل بيولوژيكي بيماريهاي گياهي پيچيده بوده و امكان دارد به چند طريق صورت پذيرد ويا چند عامل در اين امر دخالت داشته باشند. كارايي عوامل بيماريزاي گياهي ممكن است به دليل از بين رفتن اينوكولم آنها در محيط و يا به علت اثرات متقابل دو عامل و يا رقابت بر سرمنابع موجود محدود گردد. رقابت بين دو عامل ممكن است در هرجا و هرمرحله از شروع آلودگي در سطح خارجي گياه تا مراحل توسعه و تكثير عامل بيماريزا صورت پذيرد. بعضي از قارچها مثل تريكودرما با اعمال نوعي پارازيتيسم به هيف ها يا ساير اندامهاي قارچ حمله كرده و آن را ازبين مي برند. بعضي از باكتريها، اكتينومايستها و قارچها موادي توليد مي كنند(آنتي بيوتيكها) كه به شدت مانع از رشد گونه هاي ديگر مي گردد. بعضي از عوامل نيز از طريق رقابت مانع از رسيدن مواد ضروري مثل مواد معدني، مواد غذايي، اكسيژن يا آب به پاتوژنها مي شوند. اين عمل ممكن است در محل آغاز آلودگي و حتي دورتر از آن انجام گيرد.
روشهاي كلي كنترل بيولوژيك
مبارزه بيولوژيكي به مفهوم به كارگيري دشمنان طبيعي به منظور تقليل جمعيت آفات (به معني اعم) است. سه روش عمده براي استفاده از دشمنان طبيعي وجود دارد. حفاظت(conservation)، معرفي (introduction) و انبوه سازي يا افزون سازي. از ميان اين روشها معرفي(وارد كردن دشمن طبيعي جديد) روشي است كه بيشترين اثر را در حل مشكلات مبارزه با حشرات و علفهاي هرز داشته ولي به ندرت براي كنترل بيماريهاي گياهي به كار رفته است.)
حفاظت
رفتار بشر مي تواند به نحو بسيار مؤثري قدرت دشمنان طبيعي را در تقليل جمعيت آفات به منصه ظهور برساند. محافظت به عنوان يك روش مبارزه بيولوژيكي به مفهوم شناخت چنين رفتارها و كاربرد آنها است. براي دستيابي به اين هدف بايستي رفتارهاي مخرّب راشناسايي و از اعمال آنها جلوگيري نموده و مزرعه وساير مكانها را براي زندگي دشمنان طبيعي مساعد ساخت. در مبارزه بيولوژيكي با روش حفاظت، اصل بر اين است كه هميشه گونه هايي از دشمنان طبيعي وجود دارند كه اگر به آنها فرصت داده شود قادرند به طور مؤثرتري جمعيت آفات را كاهش دهند. اين فرضيه در مورد بسياري از آفات بومي صادق است اما در مورد آفات غيربومي زماني صدق پيدا مي كند كه دشمن طبيعي مناسب از موطن آن وارد شده باشد.
يكي از مهمترين مواردي كه بردشمنان طبيعي اثرات سوء دارد سمپاشها است. به خصوص سمومي كه طيف تأثير آنها گسترده است و دوام زيادي دارند. وجود لايه گرد و خاك درسطح برگ نيز يكي ديگر از عوامل منفي به شمار مي رود. همچنين مورچه هايي كه به خاطر بهره برداري از ترشحات شته ها و شپشكها به شدت از آنها دفاع كرده و مزاحمين ومهاجمين را دفع مي كنند. ساير عواملي كه ممكن است بردشمنان طبيعي اثر منفي داشته باشند شامل زمان و نحوه شخم، از بين بردن بقاياي محصول، كاشت محصول در اراضي يكپارچه و از بين بردن مكانهاي زمستانگذراني دشمنان طبيعي مانند پرچينها و رستنيهاي اطراف مزرعه است.
محافظت مؤثر مشتمل بر كوششهايي است كه نيازهاي طبيعي دشمنان طبيعي را براي شكفتن و ثمردادن در يك سيستم تأمين مي سازد. از جمله اين كوششها ايجاد و نگهداري پايگاههاي فيزيكي، تأمين ميزبانهاي واسطه با منابع كربوهيدرات ها، تعديل شرايط فيزيكي از طريق ايجاد پوشش در سطح خاك، پيش بيني مكانهايي براي پناه گرفتن و يا برداشت نواري محصول است. موفقيت روشهاي حفاظتي در مرحله اول وابسته به اطلاعاتي است كه از مؤثربودن يك روش در شرايط خاص محلي در دست داريم. اين موضوع ممكن است نياز به تحقيقات گسترده و آزمايشهاي زياد ناحيه اي داشته باشد. هرگاه چنين دانشي وجود داشته باشد اغلب مي توان روش مؤثر را حتي در يك مزرعه نيز جدا از مسايل يك منطقه به كار بست.
معرفي(ورود)دشمنان طبيعي جديد
در بسياري از مناطق بخش مهمي از آفات را گونه هاي غير بومي (خارجي يا وارداتي) تشكيل مي دهند. مثلاً در آمريكا تنها 2% از كل فون بندپايان را گونه هاي مهاجر تشكيل مي دهند، در حالي كه 35% از 700 نوع آفت گونه هاي مهاجر محسوب مي شوند. براي اينگونه آفات غير بومي روش محافظتي كافي به نظر نمي رسد زيرا بسياري از دشمنان طبيعي آنها حضور ندارند.
در چنين مواردي وارد نمودن دشمنان طبيعي كه برعليه آفت مؤثر باشند از ضروريات بوده واقدامي است كه سابقه موفقيتهاي درخشاني دارد. معمولاً با جستجو و شناسايي، دشمنان طبيعي را درموطن اصلي آفت يافته، سپس اين دشمنان طبيعي جمع آوري وبه كشور مورد نظر منتقل و پس از اعمال مقررات قرنطينه اي و اطمينان يافتن از بي زيان بودن آن رها مي شوند.
معرفي، به عنوان يك روش مبارزه بيولوژيك منجربه كنترل كامل و يا بخشي از بيش از 200گونه آفت شده است. معرفي مزيتي را نسبت به ساير روشها در بردارد و آن اينكه نياز به نگهداري نداشته(self-maintaining) و لذا در دراز مدت بسيار ارزانتر تمام مي شود. البته پس از آنكه دشمن طبيعي جديد يافت شد ممكن است اقدامات محافظتي براي مؤثر واقع شدن آن ضروري باشد. برنامه هاي مبارزه بيولوژيك، براي آنكه به نحو احسن اجرا گردد نياز به تخصص ومهارتهاي بالايي دارد. به همين لحاظ معمولاً چنين برنامه هايي توسط مؤسسات دولتي انجام مي گردد.
انبوه سازي (افزون سازي)
هر جا كه دشمنان طبيعي به آن راه نداشته باشند(گلخانه، محل پرورش قارچ) و ياگونه هاي مفيدي كه دير هنگام ظاهر مي شوند و يا گونه هايي كه اصولاً جمعيت آنها كمتر از آن است كه اثر كنترل كننده داشته باشند، لازم مي آيد تا جمعيت دشمنان طبيعي  از طريق تكثير و رهاسازي افزايش داده شود. اين روش را انبوه سازي ياaugmentation مي نامند. انبوه سازي چندين جنبه دارد. يكي رهاسازي تقويتي (inoculative release) است كه هدف از آن تقويت يك عامل در اوايل فصل بوده و ضمن آن تعداد نسبتاً كمي از گونه مورد نظر در شروع فصل رهاسازي مي شوند. با اين اميد كه پس از آن خود تكثير شوند و نسلهاي بعدي آفت را براي مدتي تحت كنترل درآورند. ديگري رهاسازي انبوهinundation) يا (mass-releaseاست و زماني اعمال مي گردد كه تكثير طبيعي عامل براي افزايش جمعيت آن كافي نبوده ولازم باشد دشمن طبيعي مورد نظر به تعداد زياد تكثير و رهاسازي شود تا آفت توسط همين افراد رها شده كنترل گردد. فرق انبوه سازي پاتوژنها و نماتدها با پارازيتوئيدها و پرداتورها در آن است كه پاتوژنها ونماتدها از نظر بسته بندي، جا به جايي، نگهداري و روش مصرف همانند آفت كشها مي باشند. البته وقتي موادي مربوط به پاتوژنها، مثل توكسينها جدا از خود پاتوژن براي كنترل آفت به كار رود شباهت بيشتري با آفت كشها خواهد داشت تامبارزه بيولوژيكي، چرا كه عامل زنده خود در اين امر دخالت مستقيم ندارد. انبوه سازي ممكن است برعليه آفات بومي يا غير بومي اعمال گردد. عوامل محدود كننده اين كار هزينه ها، كيفيت و كارايي عامل تكثير شده مي باشد. هزينه هاي تكثير انبوه ممكن است كار را به عواملي كه تكثير آنها ارزانتر است و يامحصولاتي كه گرانقيمت بوده روشهاي ارزانتري براي كنترل آفت آنها در اختيار نيست محدود سازد. تنها درچنين شرايطي است كه بخش خصوصي مي تواند هزينه ها را جبران نموده و از نظر اقتصادي باروشهاي ديگر رقابت نمايد. درجايي كه مؤسسات دولتي به تكثير انبوه بپردازند امكان كاربرد اين روش وسيعتر خواهد بود. درهر دوحال توليد دشمنان طبيعي با كيفيّت بالاضروري بوده و همچنين تحقيقات اوليه براي برآورد كارايي عامل در شرايط مزرعه لازم است.

فصل دوم

زيست شناسي و ديناميزم جمعيت
عوامل بيماريزا
فرايندهاي اساسي در زيست شناسي پاتوژن
بسياري از پاتوژنها براي اينكه بتوانند دوره زندگي خود را كامل كنند، بايست با ميزبان تماس تماس حاصل كرده، بدان وارد شده، درون يك يا چند بافت تكثير يافته و اجزايي را به وجود آورند كه بتوانند ميزبان تازه اي را بيمار سازد. در اين فصل اين جنبه از بيولوژي پاتوژن بررسي  مي شود و در اين راستا ابتدا نظريه ها و پس از آن جنبه هاي بيولوژي برخي از گروههاي پاتوژنها مورد بحث مي گيرد.
تماس با ميزبان
برخلاف پارازيتوئيدها و پرداتورها، بسياري از عوامل بيماريزا در بندپايان قادر به حركت نيستند. بنابراين تماس اين عوامل با ميزبان به صورت فعال و از روي قصل قبلي نبوده و به صورت تصادفي پس از انتشار غير ارادي از طريق باد، باران و يا عوامل زنده انجام مي پذيرد.
ميزان تماس بين پاتوژن و ميزبان آن بستگي به فراواني اندامهاي زايشي پاتوژن و فراواني توزيع ميزبان و زنده ماني پاتوژن در طول زمان دارد. براي مثال، اندام ويروسهاي نوكلارپلي هيدروزيس موجود در لاشه لار و مبتلاي ابريشم باف ناجور تنها پس از متلاشي شدن لاشه لار و آزاد مي شود. در ابتدا ويروسها در اطراف محل مرگ لارپراكنده مي شوند ولي به تدريج توسط باران به برگهاي اطراف مي رسد(به خصوص برگهايي كه در زير محل مرگ لار قراردارند.) درمناطق مزروعي ممكن است پراكنش از طريق آبياري نيز صورت گيرد. باد نيز از عوامل انتشار قارچهايي به شمار مي رود كه كنيديهاي آن بر لاشه ميزبان به وجود آمده است. مجموع عواملي كه در انتشار بيماريها نقش دارند، در ادامه اين فصل مورد بحث قرار خواهد گرفت.
اجزاي تكثير شونده پاتوژنها، ممكن است از طريق عوامل غير زنده منتشر و باميزبان جديد به صورت تصادفي برخورد كنند كه انتقال افقي بيماري(Horizonthal transmission) ناميده مي شود.  بسياري از بيماريها نيز ممكن است از طريق والدين به اولاد منتقل شوند، كه انتقال عمودي(Vertical transmission) نام دارد. علاوه بر آن برخي از عوامل بيماريزا مثل نماتدها يا قارچهاي آبزي مي توانند به صورت ارادي به طرف ميزبان بروند. بعضي از نماتدها در آب بين ذرات خاك حركت كرده و نشانه هاي شيميايي مثل co2 يا فضولات را براي تجمع در اطراف ميزبان مورد استفاده قرارمي دهند. همچنين اسپور قارچهاي آبزي نظيرCoelomomyces  spp. و Lagenidium  spp. براساس نشانه هاي شيميايي دريافتي از ميزبان به سوي آن پيشروي مي كنند.
نفوذ به ميزبان
وقتي اجزاي رويشي پاتوژن با ميزبان تماس حاصل نمود، لازم است تا به درون بدن ميزبان نفوذ كرده و بافتهاي حساس را مورد حمله قرار دهد. كوتيككول بند پايان آنها را در برابر بسياري از عوامل بيماريزا محافظت مي كند.
بسياري از باكتريها، ويروسها و پروتوزوآها پس از خورده شدن ازجدار لوله مياني گوارش وارد بدن ميزبان مي شوند. مهمترين منبع آلودگي بندپايان به خصوص براي انواع جونده، غذاي آلوده است. برعكس، بند پايان مكنده به دليل مكيدن شيره نباتي از اين طريق آلودگي برحذر مي باشند. درنتيجه حشرات مكنده نظير شته ها كمتر به بيماريهاي ناشي از باكتريها، ويروسها، و پروتوزوآهايي كه از طريق گوارشي وارد بدن ميزبان مي شوند دچار مي گردند. نماتدها و قارچها به طور معمول از راههايي غير از لوله گوارشي وارد بدن ميزبان مي شوند. نماتدها ممكن است از طريق لوله گوارشي (پس از خورده شدن) و يا از راه زخمها و مجاري تنفسي وارد شده و يا ممكن است با استفاده از اسپير يا استايلت بدن ميزبان را بريده و وارد بدن ميزبان شوند. اساسيترين راه نفوذ قارچها به داخل بدن ميزبان از طريق كوتيكول است كه ريسه هاي قارچ با كمك آنزيمهايي پوشش كوتيكولي بدن حشرات را سوراخ كرده و وارد مي شوند.
تكثير در بافت ميزبان
وقتي پاتوژن وارد بدن ميزبان شد، زمان آن مي رسد كه دريك يا چند بافت شروع به تكثير نمايد. در بعضي گروهها ممكن است محل تكثير پاتوژن محدود به بافتهاي خاصي گردد. براي مثال ويروسorichtes اصولاً در بافت چربي و اپيتليوم لوله گوارشي تكثير مي يابد. هرچه بافتهاي بدن حشره بيشتر و گسترده تر آلوده باشند حجم اجزاي تشكيل شونده(پروپاگول) بيشتر خواهد بود. بنابراين توليد انبوه پاتوژني كه همه بافتهاي ميزبان را فرا مي گيرد نسبت به پاتوژني كه بافت به خصوصي را آلوده مي سازد ارجحيت دارد. نماتدهاي هتروهابديتيد و اشتاينر نماتيد پس از مرگ ميزبان از طريق باكتريهاي همزيست برروي همه بافتهاي ميزبان تكثير مي يابند.
خروج پروپاگولهاي پاتوژن از لاشه ميزبان
پس از تكثير پاتوژن درون بدن ميزبان، نوزاد آن بايست به نحوي با ميزبانهاي جديد تماس پيدا كند تا حيات آن ادامه يابد. در مواردي كه انتقال عمودي ميسر باشد آلودگي از طريق تخمهايي صورت مي گيرد كه ميزبان آلوده مي گذارد. اما در اكثر حالات اجزاي تكثير شونده(پروپاگولها) ميزبان به صورت مستقل درمحيط رها شده و بعد با ميزبان جديد تماس حاصل مي كنند. اگر پاتوژن ميزبان را مي كشد، انتشار ممكن است در اثر نتيجه و پاشيدگي لاشه ميزبان صورت گيرد، مثل ويروسها، درمورد قارچها، ممكن اس هيفهاي قارچ از بدن ميزبان خارج و اندامهاي به خصوصي مثل اسپور توليد نمايند كه بعداً اسپورها به طريق مختلف در محيط منتشر مي شوند. نماتدها نيز به طرق مختلف بدن ميزبان را ترك مي گويند. در بعضي از گروهها لاروهاي جوان يا انواع بالغ با تحرك خود از لاشه خارج ووارد خاك يا آب مي شوند. درگروهي ديگر ممكن است نماتدها از طريق اندام تناسلي ميزبان در زمان تخم ريزي منتشر شوند. پراكنش پروتوزوآ و باكتريها ممكن است از طريق فضولات ميزبان آلوده در زماني كه ميزبان زنده است و يا بعدها در اثر خورده شدن لاشه ميزبان مرده صورت پذيرد.

پراكنش و پايداري پروپاگولهاي پاتوژن
پس از آزاد شدن اجزاي آلوده كننده پاتوژن درمحيط، ادامه حيات آن بستگي به تماس با ميزبان جديد دارد. از آنجا كه حضور مكاني و زماني ميزبان موضعي بوده وقابل پيش بيني نيست، لازم است پاتوژن پايدار بوده براي پراكنش سازگاري داشته باشد. انتشار در محيط همانگونه كه قبلاً ذكر شد اكثراً توسط باد و باران صورت مي گيرد و بنابراين تماس با ميزبان عمدتاً تصادفي است و هرچه جمعيت ميزبان متراكمتر باشد احتمال بروز آلودگي بيشتر خواهد بود. حشراتي مثل سفيد بالكها، شته ها و پروانه ها كه جمعيت انبوهي ايجاد مي كنند احتمال آلودگي بيشتري دارند. حشراتي كه درمحيطهاي مصنوعي به صورت انبوه تكثير مي يابند نيز در برابر بيماريها حساسيت بيشتر دارند.
احتمال تماس پاتوژن با ميزبان در اثر برخي از ويژگيهاي زيستي تشديد مي شود. بعضي از پاتوژنها به صورت عمودي به نتايج ميزبان منتقل مي شوند. مثل ميكروسپوريديوم Nosema  pyrausta كه عمدتاً از طريق آلودگي تخم به ميزبان خود Ostrina nubilalis منتقل مي شود. گروهي ديگر از پاتوژنها با انتقال ميزبان آلوده به زيستگاههايي كه ميزبانهاي جديدي وجود دارند منتشر مي شوند. مثل نماتدهايي از Iotonchiidae وPhaenopositylenchidae كه توسط ميزبانهاي آلوده (مگسهاي موسكوئيد و زنبورهاي چوبخوار) در زيستگاه نماتدهاي ديگر رها مي شوند. از آنجا كه احتمال دارد هميشه شرايطي براي ايجاد آلودگي مساعد نبوده و يا ميزبان در دسترس نباشد، بسياري از باكتريها، پروتوزوآ و قارچها حالتهاي غير فعال توليد مي كنند كه مي توانند براي مدتي طولاني زنده بمانند. وجود چنين اندامهايي كمك مي كند تا پاتوژن بتواند شرايط نامساعد را پشت سر گذارد.
انتقال عمودي بيماري به دوطريق صورت مي گيرد.  يكي ترانس اواريال كه به مفهوم وجود عامل بيماري درون تخمهايي است كه توسط ميزبان آلوده ريخته مي شود و نوزاد حاصله با اين عامل آلوده مي شود. مثل ميكروسپوريديا و ويروسهاي Nonoccluded   iridescent و ديگري ترانس اووم كه پاتوژن در سطح تخمهايي قرار مي گيرد كه توسط ميزبان آلوده ريخته مي شود مثل باكولوويروسها و ويروسهاي سيتوپلاسميك پلي هيدروزيس در پروانه ها و زنبورها. تمام روشهاي ديگر انتقال افقي محسوب مي شوند. يكي از روشهاي انتقال افقي وقتي است كه اندامهاي بيماريزا توسط فرد بيمار در محيط آزاد شده و توسط لاروهاي سالم خورده شود. انتقال افقي در مورد باكولوويروسها و قارچها معمول است. انتقال بيماري در اثر جفتگيري حشره بيمار با جفت سالم نيز افقي محسوب مي گردد.
همه گيري شناسي(Epizootiology) بيماريهاي بندپايان
شيوع يك بيماري در يك مجموعه ممكن است برحسب زمان متفاوت باشد. دوره هايي كه شيوع بسيار دارد طغيان اپي زوئوتيك بيماري ناميده مي شود. بعضي از پاتوژنها دخالت بيشتري (ويروسها، قارچها، پژوتوزوآ) در شيوع طغياني بيماري بندپايان نسبت به عوامل ديگر(باكتريها) دارند. عوامل چندي در طغيان بيماري در زمان ومكاني به خصوص نقش دارند. از جمله اين عوامل: ويژگيهاي ميزبان و پاتوژن، تراكم و توزيع ميزبان، و شرايط محيطي از قبيل حرارت، بارندگي و رطوبت است. مطالعه نحوه تأثير اين عوامل در طغيان آفت را اپي زوئوتيولوژي مي نامند.
ويژگيهاي ميزبان مؤثر بر ازدياد بيماري
درميان عوامل مؤثر برگسترش همه گيري، تراكم ميزبان، توزيع موضعي، سلامتي ميزبان، وضعيت تغيير جلد و رفتار ميزبان قابل ذكر است.
از آنجا كه انتشار پاتوژن در محيط براي رسيدن به ميزبان همراه با كاهش تراكم آن در واحد سطح خواهد بود، احتمال برخورد با ميزبان در حالتيكه تراكم ميزبان در واحد سطح فراوانتر باشد، بيشتر است. احتمال سرايت بيماري در محيطهاي مصنوعي پرورش حشرات كه تراكم ميزبان زياد است و يا در مورد حشراتي كه به صورت كلني زندگي كرده و يا فعاليت آنها با تجمع موضعي همراه است بيشتر خواهد بود. براي حشرات جونده مثل لار و پروانه ها، در شرايطي كه تراكم زياد باشد، به دليل تماس بيشتر ميزبان با فضولات و يا بقاياي لاشه ميزبان مرده احتمال بروز بيماري بيشتر است. در مورد حشرات مكنده، تجمع آنها موجب افزايش احتمال آلودگي خواهد بود، مثل انتقال بيماريهاي قارچي توسط شته هاي بيماردركلني شته ها. سلامتي ميزبان نيز در بروز بيماري مؤثر است. معمولاً ميزبانهايي كه تحت استرس ساير عوامل بيماريزا، كمبود غذا، و يا شرايط فيزيكي نامساعد باشند، احتمال مبتلا شدن آنها به بيماري بيشتر خواهد بود همچنين سن و وضعيت تغيير جلد در حساسيت بيماري مؤثر است. لاروهاي جوان پروانه ها، به طور معمول بيشتر به ويروسها و  B.Tآلوده مي شوند. لاروهايي كه به تازگي پوست انداخته باشند، به دليل نازك بودن كوتيكول آنها شرايط مساعدتري براي آلودگي به بيماريهاي قارچي دارند. وقتي تعداد زيادي از افراد يك جامعه تحت استرس بوده و يا درحالت زيستي حساس به بيماري قرار داشته و يا تغيير جلد داده باشند، شرايط براي شيوع بيماري مساعدتر خواهد بود.
رفتار ميزبان نيز مي تواند در انتقال بيماري مؤثر باشد. ممكن است افراد آلوده تحركات غير عادي از خود بروز دهند كه موجب پراكندگي بيماري گردد. درمورد بعضي از بيماريها بسياري از افراد بيمار در قسمتهاي فوقاني گياه ميزبان و يا زيستگاه ميزبان مي ميرند. مثلاً بعضي از لاروپروانه هاي آلوده به ويروس به بالاترين نقطه شاخه ها رفته و مي ميرند. اين حركت موجب مي گردد تا لاشه مرده لارو آلودگي را به برگهاي پاييني منتشر سازد. همچنين برخي از مگسهاي آلوده به قارچهاي بيماريزا در نوك برگ گراسها مي ميرند. اين حركت موجب مي شود تا باد به راحتي اسپورهاي قارچ را پراكنده سازد. گه گاه نيز حركاتي مثل تميز كردن همنوعان در موريانه ها و يا همخواري (cannibalism) موجب انتقال بيماري مي باشد.
ويژگيهاي پاتوژن مؤثر بر ازدياد بيماري
ويژگيهاي زيادي از پاتوژنها مي تواند در شدت بروز بيماري درجمعيت ميزبان مؤثر افتد. اين موارد عبارتند از: قدرت آلوده سازي، بيماريزايي، توليد توكسينها، چگونگي دوره زندگي پاتوژن، فراواني، پراكنش و پايداري اينوكولوم.
درك بيولوژي و موانع انتقال پاتوژن درمحيط از نظر استفاده از آن در دفع آفات مهم است. ژنوتيپ يك نژاد پاتوژن در ايجاد آلودگي و بيماريزايي آن در يك ميزبان به خصوص بسيار مؤثر است. آلوده سازي (infectivity) به مفهوم توان پاتوژن براي ورود به بدن ميزبان و بيماريزايي (virulence) يعني توان پاتوژن به ايجاد بيماري، پس از ورود به بدن ميزبان است. يك پاتوژن ممكن است داراي پاتوتيپهاي مختلفي باشد. يعني از نظر توان حمله به ميزبانهاي مختلف تفاوتهاي بارزي در آن ديده شود. قارچها ممكن است از نظر آنزيمهايي كه براي نفوذ به ميزبان توليد مي كنند داراي نژادهاي متفاوتي باشند. در BT، ايزوله هاي مختلفي از نظر كميت و كيفيت توكسينهايي كه توليد مي كنند قابل تشخيص است. اين تفاوت در توكسين، تعيين كننده گروه ميزبانهايي است كه توسط يك نژاد آلوده مي شوند.
دوره زندگي پاتوژن ممكن است ساده و يا بسيار پيچيده باشد. دوره زندگي پيچيده مي تواند يك عامل منفي در انتقال بيماري به شمار رود. زيرا احتمال دارد ميزبان واسطه مورد نياز و يا شرايط خاصي را كه مي طلبد تنها در زيستگاه يا دوره به خصوصي فراهم باشد. براي مثال نياز قارچهاي بيماريزا از جنس Coelomomyces به ميزبانهاي واسطهCoppodes  يا Ostracodes بدين مفهوم است كه تكثير مداوم آنها مشروط به وجود ميزبانهاي واسطه مذكور خواهد بود.
تراكم، پراكنش و پايداري اينوكولوم پاتوژن در ايجاد بيماري در ميزبان و فراواني و شدت همه گيري بيماري اهميت دارد. مقدار اينوكولوم توليدي به ازاي هر ميزبان بسته به نوع پاتوژن به چندين دليل متفاوت است. براي مثال بعضي از پاتوژنها تمام بدن ميزبان را فرا مي گيرند. درصورتي كه گروهي ديگر تنها بافتهاي خاصي را مبتلا مي سازند. همچنين پاتوژنهايي كه ميزبان خود را در سنين اوليه مي كشند، احتمالاً اينوكولوم كمتري توليد مي كنند تا آنهايي كه ميزبانهاي رشد يافته تر و بزرگتر را آلوده مي سازند.
انتشار يك پاتوژن دريك زيستگاه بستگي به مكانيسم آزادشدن آن ازميزبان دارد. مثلاً اسپورهاي قارچي كه توسط باد پراكنده مي شوند در سطح وسيعتري انتقال مي يابند تا ويروسهايي كه در اثر لهيدگي لاشه ميزبان آزاد مي شوند. دوام اينوكولوم يك پاتوژن بستگي به مقاومت آن در برابر عوامل فيزيكي از قبيل نور ماوراي بنفش، حرارت زياد و خشكي دارد. البته برخي از ريز زيستگاهها، به خصوص خاك و مكانهاي پوشيده مثل شكاف پوست درخت، شرايط فيزيكي خاصي را به وجود مي آورد كه براي زنده ماني پاتوژنها مساعد است. تماس ميزبان با چنين مكانها يا جا به جايي مواد از اينگونه پناهگاهها به محل تغذيه ميزبان، مثل انتقال ذرات خاك به سطح برگ در اثر برخورد قطرات باران به خاك، در انتقال بيماري اهميت دارد.

عوامل محيطي مؤثر بر ازدياد بيماري
بسياري از عوامل زنده و غير زنده برشدت بيماري در بندپايان مؤثرند. ازجمله حرارت، خشكي، نور، ويژگيهاي خاك و ساير ارگانيزمهايي كه در انتقال پاتوژن مؤثرند. شرح مفصلي از اثرات اين عوامل در همه گيري بيماري در حشرات توسط بنز(1987)به رشته تحرير در آمده است.
اثرات حرارت بر شدت بيماري پيچيده است و تغييرات درجه حرارت مي تواند بر پاتوژن يا ميزبان تأثير گذارد. ولي براي تعيين نقش حرارت بر واكنشهاي متقابل پاتوژن ميزبان، لازم است اثر حرارت را بررفتار، رشد، تحرك و ساير عوامل در مورد هر كدام از آنها در نظر گرفت. براي مثال راه ورود پاتوژن به بدن ميزبان مي تواند نقش مهمي در اين فرايند داشته باشد. براي ارگانيزمهايي كه خوردن غذاي آلوده عمده ترين مسير ورود به شمار مي رود، آلودگي در حرارتي صورت مي گيرد كه براي تغذيه ميزبان مناسب باشد ولي براي قارچي كه از راه كوتيكول وارد مي شود، هر گاه قارچ بتواند در حرارتي پايينتر از شرايط مناسب براي تغذيه ميزبان فعال باشد، احتمال بروز آلودگي قبل از شروع تغذيه ميزبان نيز وجود خواهد داشت.
رطوبت، آب و خشكي از عواملي هستند كه در موقعيتهايي نقش اساسي دارند. رطوبت زياد به طور معمول براي فعاليت قارچها مساعد است و جوانه زدن اسپورها و ايجاد اسپورهاي جديد را تسهيل مي سازد. رطوبت خاك از نظر شيوع نماتدها نيز مهم است ولي در مورد باكتريها، ويروسها و پروتوزوآها اهميت كمتري دارد.
باران، مستقيماً نقش زيادي در بروز بيماري نداشته و از نظر شستن اينوكولوم از روي برگها نيز اهميت زيادي ندارد. برعكس خشكي عاملي مهم و كشنده براي بسياري از عوامل بيماريزا محسوب مي گردد. به خصوص براي نماتدها، باكتريها و پروتوزوآ. بسياري از پاتوژنها در مراحل خاصي از زندگي خود نسبت به خشكي مقاومت نشان مي دهند. از جمله اندامهاي بسته شده باكولوويروسها، هاگ بعضي از باكتريها(باسيلها) سيست آميبها و ساير پروتوزوآها، اسپورهاي غير فعال قارچها و تخمها و سنين اول غير فعال برخي از نماتدها.
خاك، زيستگاهي پيچيده است كه عوامل فيزيكي و زنده بسياري در ساختار آن نقش دارند. از آنجا كه خاك غالباً محيطي مرطوب و تاريك است، محل مناسبي براي زنده ماندن حالات غير فعال عوامل بيماريزا، از قبيل باكتريها، باكولوويروسها و قارچها به شمار مي رود. اسيديته خاك، مواد آلي موجود در آن، و همچنين تركيب گونه ها و فراواني ميكروارگانيسمها در زنده ماندن پاتوژنها مؤثرند.
آلودگي پارازيتوئيدها و پرداتورها به ويروسها وساير پاتوژنها دراثر تغذيه از ميزبانهاي بيمار محتمل است. اين عوامل ممكن است در برخورد با ميزبانهاي خود موجب انتقال بيماري نيز بشوند. فوكسا و همكاران (1993) در رديابي ويروسي كه از برزيل وارد آمريكا كرده بودند. اين موضوع را به اثبات رسانيدند. اين بررسي از آنجا ميسر بود كه ويروس مذكور در منطقه وجود نداشته و هرجا كه يافت مي شد از منبع رها شده سرچشمه مي گرفت. علاوه بر عوامل زنده و غير زنده(محيطي)، اثرات متقابل ديگر بين ميزبان- پاتوژن وجود دارد كه موجب شيوع دوره اي يا غير دوره اي بيماري مي شود.
بيماريهاي باكتريايي در بندپايان
باكتريها موجوداتي تك سلولي هستند كه جدار سلولي سختي دارند. شكل آنها ميله اي، كروي، مارپيچي يا بي شكل است. درفصل چهارم شرح خانواده ها و جنسهايي كه داراي باكتريهاي بيماريزاي بندپايان هستند داده شد. زيست شناسي باكتريهاي بيماريزا در بندپايان به طور مشروح توسط تانادا و كايا(1993) مورد بحث قرارگرفته است. آلودگيهاي باكتريايي در بندپايان را مي توان به شرح زير توصيف كرد. باكتريها در دستگاه گوارشي تكثير يافته، آنزيمها (مثل لسيتينار و پروتئيناز) توكسينهايي توليد مي كنند كه به سلولهاي لوله گوارشي آسيب وارد كرده و شرايط را براي حمله باكتري به هموسل مساعد مي سازد. پس از حمله باكتري به هموسل(اجزاي دستگاه گردش خون) موجب آلودگي عمومي شده و توكسينهاي بيشتري توليد مي كند. اين توكسينها موجب بي اشتهايي و توقف تغذيه مي گردد. ميزبانهاي آلوده حالت اسهالي پيدا مي كنند و ممكن است استفراغ نيز بكنند كه هر دو مورد موجب پراكنده شدن باكتري در محيط مي گردد. حشراتي كه در اثر حمله باكتريها مي ميرند تيره رنگ ولهيده به نظر مي رسند. بافتها حالت خميري به خود گرفته و بوي گنديدگي مي دهد و پوشش حشره سالم مي ماند ولي محتويات جمع شده و خشك و سخت مي شود.
بيشتر باكتريهاي بيماريزا در بندپايان از طريق دهان وارد بدن مي شوند، تعدادي از آنها نيز مي توانند مستقيماً از جلد وارد شوند. مثل Micrococcus nigrofaciens كه عامل بيماري در سوسك(بالغ) كرم سفيدريشه از جنس Lachnosterna sp.  است. برخي از باكتريها نيز مستقيماً از والدين منتقل مي شود مثل Serratia marcescens در ملخ قهوه اي Locustana pardalina. برخي از باكتريها نيز توسط تخمريز زنبورهاي پارازيتوئيد مستقيماً به هموسل منتقل مي گردد. البته موارد مذكور از اهميت زيادي برخوردار نيست و راه عمده آلودگي همان تغذيه از غذاي آلوده است.
از آنجا كه هموسل محل اصلي فعاليت باكتريها در بندپايان است مكانيسمهايي كه ورورد باكتري به اين بافت را تسهيل مي سازد تعيين كننده كارايي باكتري خواهد بود. بعضي از باكتريها از جنس باسيل بلورهاي پروتوئيني سمي توليد مي كنند كه نفوذ باكتري به سلولهاي لوله گوارشي را ميسر مي سازد. گروهي از باكتريها فاقد چنين توكسينهايي (سمهايي) بوده و نمي توانند به راحتي وارد سلولهاي گوارشي شوند. لذا به صورت گندزي (ساپروفيت)زندگي مي كنند. باكتريهاي Pseudomonas, Serratia, Proteus اگر به نحوي وارد هموسل شوند، مثل زماني كه ميزبان تحت استرس باشد، ايجاد بيماري مي كنند. در غير اين صورت بيماريزا نيستند. باكتريهايي از جنس Xenorhabdus, Photorhabdus با نماتدها زندگي همزيستي داشته و نماتدها به عنوان ناقل عمل نموده و باكتريها را به داخل هموسل منتقل      مي سازند.
گونه هايي از باكتري بيماريزا در بندپايان مثل Bacillus thuringiensis به طور طبيعي ايجاد همه گيري نمي كنند، زيرا اسپوركمي توليد كرده و سرايت افقي ناچيزي دارند. درحقيقت، شواهد دال برآن است كه اصولاً ساپروفيت بوده وبه طور تصادفي بيماريزا مي شوند. با وجود اين، باكتريهاي اين گروه از نظر كنترل بيولوژيكي از طريق رهاسازي انبوه اهميت بسياري دارند. مرگ ميزبان آلوده به BT در اثر دلتا اندوتوكسين صورت مي گيرد ولي مقدار 50LC اين باكتري زماني كه اسپورهاي زنده زياد باشند كاهش مي يابد ونشان دهنده اهميت سلولهاي زنده در كارايي آن است. گونه هاي ديگر مثل  B. popilliae, B. sphaericus بيشتر سرايت افقي داشته و براي سالهاي متمادي مي توانند دوره زندگي خود را با ايجاد بيماري در بندپايان كامل كنند.
ويروسهاي بيماريزا در بندپايان
ويروسها پارازيتهاي اجباري درون سلولي هستند كه از يك ژنوم DNA)يا(RNA تشكيل يافته و اطراف آن را پوششي از پروتئين با نام كاپسيد فراگرفته كه به نوبه خود در پوسته اي با نام پاكت قرار دارد. مجموعه كاپسيد و DNAيا RNA را Nucleocapsid يا Virion مي نامند. در بعضي پروتئينها ممكن است ويريون در پوششي از رشته هاي پروتئيني با نام (اندامهاي پوششي) (Occulusion bodies) قرار داشته باشند.
ويروسها با استفاده از متابوليزم توليد پروتئين ميزبان و مواد ديگر در داخل سلول ميزبان تكثير مي يابند. برخي از جنبه هاي بيولوژي ويروسها كه ازنظر مبارزه بيولوژيكي اهميت دارند عبارتند از: حساسيت ويروسها به عوامل غير زنده مانند نور ماوراي بنفش و حرارت بالا؛ لزوم وجود مكانيزمي براي ورود به سلول ميزبان؛ و بروز همه گيري بيماريهاي ويروسي در طبيعت به خصوصي بيماريهاي ناشي از باكولوويريده. حساسيت به عوامل محيطي در ويروسهاي باكوويريده و آنتموپوكس ويريده و رئوويريده به دليل داشتن رشته هاي پروتئيني (اندامهاي پوششي) كه ويريون را در برگرفته و آن را محفوظ مي دارد كمتر است. اندامهاي پوششي موجب ثبات و دوام ويريون در دوره اي مي شود كه ويروس در خارج از بدن ميزبان به سر مي برد. ويروسهاي ديگر مثل رابدوويريده با عواملي غير زنده مواجه نمي شوند. زيرا هميشه در درون بدن ميزبان به سربرده و انتقال آنها عمودي (نسل به نسل) صورت مي گيرد.
راه ورود ويروسهاي باكولوويريده به بدن ميزبان درمرحله اول از طريق غذاي آلوده است. اسيديته بالاي دستگاه گوارش حشرات، پروتئين اندامهاي پوششي را حل كرده و ويريون را آزاد مي سازد. پوسته ويريون نيز در اثر تماس با سلولهاي غشاي ميكروويلي لوله گوارشي آزاد شده نوكلئوكاپسيدها وارد سلولهاي ميزبان مي شود. اين فرايند را ويروپلكسيس مي نامند. وقتي ويروس بدون پوشش(سيتوپاتولوژي) و تكثير ويروسها را مي توان به طور مشروح در نوشته تانادا و كايا(1993) يافت.
باكولوويروسها از زير گروه نوكلاريلي هيدروزيس، در بسياري از پروانه ها موجب آلودگي بافتهاي مختلفي مي شوند(چربي، زيرجلدي مجاري تنفسي و سلولهاي خوني)، ولي در زنبورهاي چوبخوار (Symphyta, Hymenoptera همين گروه از ويروسها، تنها بافتهاي لوله گوارشي (midgut) را آلوده مي سازند. اين تفاوت در گستردگي آلودگي، از نظر تعداد ويريونهايي كه توسط يك ميزبان آلوده توليد مي شود اهميت دارد. زيرا تعداد ويروس حاصل از هر ميزبان هم از نظر انتقال افقي و هم از نظر توليد انبوه ويروس به صورت تجارتي مهم است.
وقتي لاروهاي بندپايان (مثل لاروپروانه) به باكولوويروسها آلوده شوند، اشتهاي خود را از دست مي دهند، اما به تغذيه بطني خود تاچند روز قبل از مرگ ادامه مي دهند. اين مدت از 5تا 21روز طو ل مي كشد. قبل از مرگ، برخي از گونه ها به نقاط بالاي گياه مي روند كه اين رفتار به انتشار ويروس به حشراتي كه دربخشهاي زيرين گياه فعالند كمك مي كند. ميزبانهاي مرده در اثر بيماري ويروسي شكننده بوده و پوشش بدن آنها به راحتي پاره شده و ويروسها را در محيط آزاد مي سازد. انتقال ويروس Oryctes (يك ويروس بدون پوشش) در سوسك Oryctes rhinoceros  در اثر تماس سوسكهاي سالم با مدفوع سوسكهاي بيمار كه حدود 30روز زندگي مي كنند ايجاد مي شود.
قارچهاي بيماريزا در بندپايان
از نظر ظاهري قارچها به صورت تك سلولي (مثل مخمرها)، يا رشته هاي مشعب(ريسه) به صورت توده اي ميسليا ديده مي شوند.هيفها ممكن است بدون هسته بوده و يا از قسمتهاي چند هسته اي تشكيل شده باشد. در هيفهاي چند هسته اي تعداد زيادي هسته در آنها وجود دارد بدون آنكه توسط ديواره هايي از هم جدا شده باشند.
قارچها ممكن است از طريق جنسي، غيرجنسي يا هر دو تكثير يابند. تكثير جنسي آنها شامل انتقال مواد بين دو عضو است. اين اعضا ممكن است گامتهاي متحرك، يا يكي متحرك و ديگري ساكن و يا هر دو هيفهايي باشند كه از نظر جنسي با هم تفاوت دارند و يا هيفهايي كه مشابه هم هستند. قارچها ممكن است هوموتاليك يا هتروتاليك باشند بدين معني كه ممكن است قارچي هر دو جنس را توليد كند و يا فقط مولد يك جنس باشد.
اندامهاي آلوده ساز در قارچها به چندين شكل ديده مي شوند. ازجمله اسپور، كنيدي، زئوسپور، پلانونت و آسكوسپور. گر چه اينها از نظر سبب شناسي با هم تفاوت دارند، اما بسياري از آنها به جز زئوسپور قارچهاي آبزي، از نظر نحوه تماس و نفوذ به ميزبان يكسان عمل مي كنند. نفوذ قارچها به ميزبان غالباً از طريق پوشش بدن و گاهي از طريق سوراخهاي بدن انجام مي شود. انتقال قارچها از طريق تخم بسيار نادر است. برخلاف باكتريها و ويروسها بسياري از قارچها نمي توانند از طريق گوارشي آلودگي ايجاد كنند. بندپاياني مثل شته ها كه تغذيه آنها از طريق مكيدن شيره نباتي صورت مي گيرد غالباً به بيماريهاي قارچي(از طريق جلد) آلوده مي شوند. اما آلودگي به بيماريهاي ويروسي و باكتريايي كمتر پيش مي آيد. دامنه ميزباني در قارچها ممكن است محدود و يا گسترده باشد و گونه هايي كه دامنه ميزباني گسترده اي دارند ممكن است داراي پاتوتيپهايي باشند كه گونه هاي به خصوصي را آلوده مي سازند.
آلودگي قارچي (مايكوزيس) درنتيجه تماس بين ميزبان و اجزاي آلوده كننده مثل اسپور يا كنيدي آغاز مي شود. زئوسپور بعضي از قارچهاي آبزي مثل Oomycota
(Lagenidiam spp.) با استفاده از فلاژل تاژك جابه جا شده و مي توانند با يافتن نشانه هاي ميزبان به طرف آن حركت كنند. برعكس اسپورهاي بيشتر قارچهاي خشكي زي غير متحرك بوده و به صورت تصادفي با ميزبان تماس حاصل مي كنند، كه عامل آن معمولاً باد يا ساير نيروها مي باشد. پس از تماس ميزبان اولين قدم براي ايجاد آلودگي قارچي چسبيدن و تندش اسپور بركوتيكول ميزبان است.
خصوصيات فيزيكي و شيميايي جلدي ميزبان سهم مهمي در اختصاصي عمل كردن بيماري قارچي از نظر چسبيدن و تندش اسپور دارد. درجه چسبندگي اسپور قارچ تحت تأثير مواد مخاطي و شرايط فيزيكي آپرسوريا قرار دارد. نفوذ به داخل پوشش بدن ميزبان از طريق مكانيكي و با كمك لوله جوانه زني صورت مي گيرد. اين نفوذ تحت تأثير فشار فيزيكي و استفاده از آنزيمهاي مثل پروتئيناز و غيره انجام مي شود. كوتيكول سخت شده ميزبان در مقايسه با كوتيكول ميزبان تازه، تغيير جلد داده مقاومت بيشتري در برابر نفوذ قارچ دارد. به همين دليل، حشرات پس از تغيير جلد حساسيت بيشتري نسبت به قارچها دارند. تفاوت در قدرت آلوده سازي نژادهاي يك قارچ ممكن است به دليل تفاوت در مقدار آنزيمهايي باشد كه مي توانند براي تجزيه كيتين توليد كنند. در بعضي موارد نفوذ قارچ به بدن ميزبان از طريق دستگاه گوارش نيز مشاهده شده است.
قارچهايي مانند Deuteromycotina پس از ورود به هموسل به سرعت تكثير يافته و معمولاً ميزبان خود را مي كشند. گسترش قارچها مي تواند از طريق اندامهاي مختلفي صورت گيرد ازجمله هيفي مخمر شكل، رشته هاي هيفي و يا پروتوپلاستهاي بدون ديواره. پروتوپلاستها به قارچها كمك مي كنند تا بردفاع ميزبان فائق آيند زيرا سيستم دفاعي ميزبان قادر به تشخيص آنها نيست. اين سلولهاي مخمر شكل به سرعت توسعه يافته و توكسينهايي توليد مي كنند كه واكنش دفاعي ميزبان را مختل مي سازد. پس از مرگ ميزبان، ادامه رشد قارچ به صورت گندرويي است. ادامه رشد منجر به تبديل يك ميسليوم اندامي به نام اسكلروتيوم مي شود كه اندامي مقاوم و پايدار است. اين اندام اسپورهاي جنسي  را توليد مي كند. علاوه بر آن در بسياري از قارچها، هيفهاي غير جنسي از لاشه ميزبان خارج شده و اگر شرايط مساعد باشد اسپورهاي غير جنسي به وجود مي آورند. اين اسپورها ممكن است در مواردي بر اثر تحرك حشره صورت گيرد. اما در اغلب موارد وسيله انتشار آنها آب يا باد است. پراكنش موضعي اسپورها ممكن است در اثر تركيدن اندامهاي توليد اسپورصورت گيرد. حرارت مساعد براي گسترش آلودگي قارچها غالباً بين 20تا c30 است. رطوبت زياد(بيش از 90%) نيز اغلب براي جوانه زدن اسپور و همچنين توليد اسپور در سطح ميزبان ضروي است. وجود لايه اي از آب براي جوانه زدن كنيدي در بعضي از Deuteromycotina ها ضروري ولي براي بسياري از Entomophthorales ها نامساعد است. رطوبت پايين (زير50%)، تاريكي و ارتعاش براي امكان آزاد سازي اسپور در بعضي از قارچها مثل Beauveria, Metarhizium ضرورت دارد.
همانند بسياري از عوامل بيماريزاي ديگر، درقارچها نيز توليد مثل شامل توليد انواع متفاوتي از اسپورهاست. در شرايط مساعد كنيديها و يا ساير انواع اسپورها به تعداد بسيار زياد توليد مي شوند كه انتشار افقي قارچ را تسهيل نموده و موجب همه گيري بيماري مي شود. در شرايط نامساعد اسپورهايي با ديواره ضخيم توليد مي شود كه در برابر عوامل نامساعد محيط مقاومترند. اين اسپورها به عامل بيماري كمك مي كنند تا در شرايط نامساعد استرسهاي محيطي را تحمل و يا دوره هايي را كه ميزبان مناسب در اختيار آنها نباشد از سر بگذرانند.
 زيست شناسي قارچها از نظر امكان استفاده آنها در مبارزه بيولوژيكي از طريق رها سازي انبوه (تكثير تجارتي) بسيار اهميت دارد. بعضي از قارچها مي توانند در محيطهاي غير زنده يافته و توليد اسپور كنند. گروههاي ديگري مثل گونه هايي از Entomophthorales و كپكهاي آبزي از Chytridiomycota مثلCoelomomyces  براي ادامه حيات و تكثير، نياز اجباري به محيط زنده دارند و بنابراين براي توليد تجاري مناسب نيستند. شرح كامل زيست شناسي انواع قارچها را مي توان در تانادا و كايا(1993) يافت.
پروتوزوآهاي بيماريزا در بندپايان
پروتوزوآها موجودات ريز و تك سلولي هستند كه دربسياري از زيستگاهها (شايد به جز هوا) يافت مي شوند. آنها از نظر شكل و ريخت با هم تفاوت دارند. پروتوزوآها از طريق جنسي و غير جنسي تكثير مي يابند. از حدود 15000گونه شناخته شده، حدود 1200گونه آن با حشرات مرتبط بوده و تعدادي از آنها بيماريزا مي باشند(تانادا و كايا، 1993) برخي از آنها مثل جنس Lambornella  قادرند از طريق جلد وارد بدن ميزبان شوند. مرحله آلوده ساز اين موجودات سيست يا اسپور است، اما ممكن است حالت فعال آن نيز بيماريزا باشد. همخواري (كانيباليسم) مي تواند يكي از طرق اصلي انتقال افقي در حشرات باشد. زيرا ممكن است حشره سالم حشره آلوده را مورد تغذيه قراردهد همان طور كه تغذيه از ديگر طعمه هاي آلوده مي تواند عامل بروز آلودگي باشد. بسياري از پروتوزوآهاي مرتبط با حشرات در دستگاه گوارش آنها مستقر بوده و چندان بيماري هم ايجاد نمي كنند. اما اشكالي از آن مثل microsporidia, apicomplexans غالباً هموسل را مورد حمله قرار داده و ايجاد بيماري مي كنند. ميكروسپوريدياها از مهمترين گروههاي بيماريزا در بين پروتوزوآها بوده كه حشرات را مورد حمله قرار مي دهند. اين گروه انگلهاي اجباري بوده و فقط درون سلولهاي زنده تكثير مي يابند. پروتوزوآها بافتهاي مختلفي را مورد حمله قرار مي دهند اما بيشتر بافتهاي اپيتليوم برجستگيهاي مالپيكي و يا بافت چربي را آلوده مي سازند.
علاوه بر ورود ميكروسپوريديايي ممكن است موجب اختلال در كار تكثير حشرات براي تحقيق يا تجارت گردد. انتقال عمودي در بسياري از پروتوزوآها و به خصوص ميكروسپوريديا صورت مي گيرد.
بسياري از آلودگيهاي پروتوزوآهايي مزمن بوده و مدتها دوام خواهد داشت بدون آنكه ميزبان را نابود سازد. ميزبانهاي آلوده غالباً علائم ظاهري دال بر وجود آلودگي بروز نمي دهند. پروتوزوآها توكسين توليد نمي كنند. آلودگي ممكن است عمودي يا محدود به بافتهاي خاصي باشد. تكثير آنها ممكن است جنسي يا غير جنسي باشد.
نماتدهاي بيماريزا در بندپايان
نماتدها شاخه جداگانه اي بانام Nematida هستند كه درحدود 9خانواده از آنها انگل حشرات بوده و قابليت استفاده در مبارزه بيولوژيك را دارند. نماتدها شفاف، دراز و
 استوانه اي شكلند. بدن آنها از كوتيكول غير سلولي و انعطاف پذير پوشيده شده است و غير حلقوي مي باشند. برخلاف باكتريها، ويروسها و پروتوزوآها، نماتدها جانوراني هستند. چند سلولي كه داراي دستگاههاي تكامل يافته ترشحي، عصبي، گوارشي و تناسلي هستند. آنها فاقد سيستم تنفسي يا گردش خونند. دستگاه گوارش آنها مشتمل بردهان، حفره(بوكال) دهاني، روده، روده بزرگ و مقعد است. تاكسونومي نماتدها عمدتاً مبتني بر مشخصات افراد بالغ آن است لذا تشخيص افراد نابالغ آنها مشكل يا ناممكن است.
نماتدها مختلف بوده و در هر محيطي يافت مي شوند. نماتدها ممكن است زندگي آزاد داشته يا به صورت انگل گياهي يا جانوري به سربرند. رابطه نماتدها با حشرات از سواري گرفتن تا انگل كامل متفاوت است. برخي ازنماتدها مثل Beddingia siricidicola زندگي متغيري داشته و گاه به صورت انگل و زماني به صورت آزاد به سر مي برند.
بسياري از نماتدها دوره زندگي ساده اي مشتمل بر سه مرحله دارند: تخم، لارو و بالغ، نماتدها پس از تلقيح تخمريزي مي كنند. معمولاً لاروهاي سن اول در داخل تخم پوست عوض كرده و به صورت سن دوم از تخم خارج مي شوند. بسياري از نماتدها چهار بار تغيير جلد مي دهند. در بسياري از گروهها لارو سن سوم در پوشش وپوسته نسل دوم باقي مي ماند. اين وضعيت مقاومت آن را در برابر شرايط نامساعد افزايش مي دهد. اين سن سوم را لارو دارو (dauer) مي نامند كه به زبان آلماني به معني بادوام است. تبديل شدن به حالت بالغ ممكن است درون بدن ميزبان يا درمحيط خارج صورت گيرد. تمام حالات نماتد به جز تخم، متحركند. بسياري از نماتدها داراي جنسهاي مخالف و مجزا هستند و نياز به جفتگيري دارند.
آلودگي نماتدها معمولاً درهموسل صورت مي گيرد ولي دربرخي از گروهها مثل نماتدهاي Phaenopsitylenchidae (مثل Beddingia) وIotonchidae (مثلParaiotonchium) ممكن است به اندام تناسلي حمله كنند. آلودگي به نماتد ممكن است اثرات شديدي برميزبان داشته و موجب ضعف، نازايي يا مرگ آن شود. بسياري از نماتدهاي انگلي داراي ميزبانهاي اختصاصي بوده و با يك يا گروه كوچكي از ميزبانها مربوط مي باشند. برخي از نماتدها مثل اشتاينر نماتدها يا هتروهابديتيدها در شرايط آزمايشگاهي، دامنه ميزباني گسترده اي از خود بروز مي دهند. البته در طبيعت اين دامنه محدودتر خواهد بود.
نماتدها، برخلاف بسياري از پاتوژنها، ميزبان را يافته و براساس نشانه هاي شيميايي مثل فضولات ميزبان يا دي اكسيد كربن با شدت تراكم باكتريايي به طرف آن رفته و مورد حمله قرار مي دهند. نماتدها از نظر روش ميزباني متفاوتند و گروهي با كمين كردن ميزبان را به چنگ مي آورند و گروهي ديگر با حركت به دنبال ميزبان مي گردند. ورود به بدن ميزبان نيزممكن است غير فعال باشد. مثل Tetradonematidae  كه لاروهاي جوان توسط ميزبان آن (مگسهاي siarid) خورده مي شود ولي در اغلب نماتدها ورود فعالانه بوده و از طريق جلد يا سوراخهاي بدن صورت مي گيرد. پس از ورود نماتد به لوله گوارش، با استفاده از اندامهايي مثل استايلت يا اسپير جدار لوله گوارشي را سوراخ كرده و خود را به خون(هموسل)     مي رساند.
آلودگي به نماتد، به طور معمول علامت ظاهري ندارد و فقط در برخي موارد شكم متورم شده و رنگ تغيير مي كند. اثرات داخلي نماتدها ممكن است شديد باشد. عقيم سازي درچندين گروه از نماتدها از جمله مرميتيدها فنوپسي تايلنكيدها و ايوتونكييده ها ديده مي شود. ممكن است تغيير جلد نيز در ميزبانها متوقف گردد. افراد آلوده به نماتد ممكن است در راه رفتن يا پريدن مشكل داشته و يا فتوتروپيسم غير عادي از خود بروز دهند.
مرميتيدها برخلاف ديگر نماتدها، پيش از بلوغ از بدن ميزبان خارج شده و پس از آن پوست اندازي كرده و پس از جفتگيري پروژنيهايي با زندگي آزاد به وجود مي آورند.
اشتاينر نماتيدها و هتروهابديتيدها كه بيشترين كاربرد را در مبارزه بيولوژيكي داشته اند ميزبان خود را ظرف 2تا 3روز مي كشد، كه بسيار كوتاهتر از ساير نماتدها است. اين موضوع به خاطر همزيستي آنها با باكترهايي است (Photorhabdis    spp.;Xenorhabdus spp.) كه موجب عفونت عمومي در نماتدها شده و سبب مرگ ميزبان مي شوند. پس از مرگ ميزبان نماتدهاي جوان از لاشه تغذيه كرده، به سن بلوغ مي رسند وتخمريزي مي كنند. زماني كه نسل دوم به مرحله داور برسند لاشه را ترك مي گويند.
نماتدهاي خانواده Phaenopsitylenchidae وIotonchidae به دوصورت آزاد و انگلي زندگي مي كنند. نماتد Beddingia siricidicola دو دوره زندگي دارد. در يك حالت زندگي آزاد داشته و از قارچي تغذيه مي كند كه با ميزبان همزيستي دارد. اين قارچ توسط ميزبان(زنبوري چوبخوار از siricid) پراكنده شده و بر روي كامبيوم درختهاي مورد حمله زنبور رشد مي كند. نماتد از اين قارچها تغذيه كرده كامل شده و تخمريزي مي كنند. در دوره زندگي انگلي نماتد ماده وارد بدن لارو زنبور كه خود از قارچ تغذيه مي كند مي شود. پس از شفيرگي زنبور، نماتدها در هموسل رشد يافته و نوزادان آن در تخمدان، تخمهاي زنبور را مورد حمله قرار مي دهند. نماتدParaiotonchium automnale كه انگل مگسautomnalis Mussa است نيز زندگي مشابهي دارد. اين نماتد تخمدان ميزبان را مورد حمله قرار داده و همراه با تخم مگس در زيستگاه پخش مي شود. همچنين نماتدParaiotonchium muscadomestica نيز كه انگل مگس خانگيDomestica  Mussa  است به همين صورت زندگي مي كند.
شاهدي از تاريخ- الف: دوويروس
ويروس نوكلارپلي هدروزيس در ابريشم باف ناجور
ابريشم باف ناجور (lymantria = gypsy moth) پروانه ايست از آفات جنگل در آسيا و اروپا كه به آمريكا نيز وارد شده وطغيانهاي دوره اي دارد. طغيان آفت در اثر شيوع ويروس پلي هدروزيس تحت كنترل در مي آيد. اين ويروس در طول سالها از طريق انتقال از لاروهاي جوان به لاروهاي مسن تكثير يافته و انتقال آن از سالي به سال ديگر در اثر آلودگي سطحي تخم آفت صورت مي گيرد. آلودگي تخمها در اثر تخم ريزي در نقاط آلوده درختها به لاشه مرده لاروهاي مريض پيش مي آيد. ويروسهايي كه با تخم مخلوط شده اند به دليل پوشيده بودن تخمها با موهاي بدن پروانه از عوامل محيطي محفوظ نگهداشته شده و از آخر تابستان تا اوايل بهار سال بعد دوام مي آورند.
لاروهاي سن اول و دوم در اثر تغذيه از پوسته تخم آلوده به ويروس عفونت حاصل كرده و به زودي مي ميرند. لاشه مرده اين لاروها آلودگي را درسطح گياه پراكنده ساخته و موجب ابتلاي لاروهاي بزرگتر به ويروس مي شوند. از آنجا كه همه گير شدن بيماري در شرايطي كه تراكم لاروها زياد باشد، شديدتر خواهد بود، همه گيري ( دراثر افزايش جمعيت ) هرچند سال يكبار اوج گرفته و موجب افت شديد جمعيت مي گردد. اين طغيان به نوبه خود موجب كم شدن ميزبان در سال بعد و درنتيجه افت جمعيت ويروس مي شود.
ويروس بدون پوشش سوسك شاخ دار(oryctes non-occluded virus)
برخلاف ويروس ابريشم باف ناجور، كه پس از رها شدن در توده تخمهاي آفت، قادر است براي دوره اي حدود هشت ماه(شهريور تا اواخر فروردين) پايدار بماند، ويروس Oryctes اگر بدون پوشش رها شود ظرف كمتر از يك هفته نابود مي شود. اين ويروس سوسك شاخدار  Oryctes rhinoceros  را كه آفت مهم نارگيل درجنوب شرقي آسيا محسوب مي گردد مورد حمله قرار مي دهد. اين ويروس به چندين منطقه وارد و متعاقب آن از خسارت سوسك كاسته شده است. پس از آلوده شدن سوسكها، ويروس مي تواند4-2 هفته در ميزبان پايدار بماند. در طول اين مدت مدفوع سوسك به ذرات ويروس آلوده خواهد بود. سوسكها كه پرواز عادي خود را ادامه مي دهند از درختي به درخت ديگر رفته ودر قسمت پوسيده تاج درخت تخمريزي مي كنند. درحين اين رفت و آمدها مدفوع آنها نيز پراكنده شده و در اثر تغذيه لارو و سوسكها، آلودگي منتقل شده و گسترش مي يابد. بيماري را مي توان با رهاسازي سوسكهاي آلوده شده (در آزمايشگاه)شدت بخشيد. نوسانات اين بيماري توسط هوخبرگ و واگه(1991) شبيه سازي (مدل) شده است.
شاهدي از تاريخ- ب: دو نوع باكتري
بسياري از باكتريهاي بيماريزا از نظرتأثير برجمعيت حشرات در طبيعت مهم شناخته نمي شوند. اما نحوه زندگي چند گونه از آنها طوري است كه مي توان خود آنها يا مواد شيميايي توليد شده آنها را در مبارزه بيولوژيكي به طريق رهاسازي انبوه مورد استفاده قرارداد. بيشترين موفقيت در استفاده از انبوه باكتريها در مبارزه با حشرات، در كاربرد گونه هايي از جنس باسيلوس(B. popilliae, B. thuringiensis) حاصل شده است. بررسي بيولوژي اين دوگونه نشان مي دهد كه خصوصيات زيستي گونه ها تا چه حد مي تواند در كاربرد انبوه ميكربها مؤثر واقع شود.
Bacillus thuringiensis
اين باسيل به طور معمول در اغلب محيطها آنقدر دوام ندارد كه بتواند همه گيري(اپي زوئوتيك) ايجاد مي كند. اما اين باكتري توكسينهاي پايداري توليد مي كند كه مي توان استحصال و به عنوان يك ماده شيميايي در دفع آفات به كاربرد.
توليد تجارتي انبوه اين باكتري درمحيط تخميري امكان پذير بوده و ارزان تمام مي شود. چندين نژاد از اين باكتري كه توكسينهاي متفاوتي توليد مي كنند شناسايي شده اند. اين نژادها اين امكان را به وجود مي آورند كه از آنها بر عليه حشراتي از سه راسته (پروانه ها، سوسكها، دوبالان) استفاده نمود.
Bacillus popilliae
اين باسيل برخلاف گونه قبلي در خاك دوام داشته و كرم سفيد ريشه از اسكارابيدها
(popillia japonica) را آلوده مي سازد. اين باكتري در آمريكاي شمالي دركاهش جمعيت آفت مذكور مؤثر است. با وجود اينكه انبوه سازي اين باكتري به منظور كاربرد در مبارزه بيولوژيكي مورد توجه زياد بوده است، اما به دليل تفاوت درزيست شناسي آن نسبت بهB.T. موفقيت آميز نبوده است. توكسين اين باكتري هيچ نقشي درمرگ ميزبان نداشته و براي تأثير لازم است اسپور آن توسط ميزبان خورده شده و در اثر تركيدن درون سلولهاي ميزبان، مرگ حادث گردد. در حالي كه رشد غير جنسي اين باكتري در محيطهاي مصنوعي به سهولت انجام مي گيرد، اما اسپورزايي (هاگزايي) آن (كه براي ايجاد آلودگي ضرورت دارد) نياز به محيط زنده دارد. از آنجا كه سيستمي كارا براي تكثير انبوه آن و استحصال اسپور وجود ندارد، تكثير تجارتي آن انجام نمي گيرد و تنها محدود به تكثيرهاي موردي بر روي لاروهاي زنده مي باشد. بنابراين با وجود آنكه اين باكتري به طور طبيعي نقش قابل توجهي در كنترل آفت دارد، تكثير تجارتي آن برخلافB.T. موفقيت آميز نبوده است.
شاهدي از تاريخ-ج: دوگونه نماتد
پيشرفتهاي اخير در توليد انبوه نماتدهاي اشتاينر نماتد و هترهابديتيد موجب مي گردد تا تلاشهاي بيشتري در جهت انبوه سازي چندين گونه از نماتدهاي اين خانواده براي مبارزه با آفات خاكزي صورت مي گيرد. از طرفي بعضي از گونه هاي نماتد را در دو اقدام انجام شده منعكس است. يكي استفاده از Beddingia siricidicola(ازPhaenopsitylenchidae) عليه زنبور چوبخوار در استراليا و ديگري استفاده از Steinernema scapterisci براي مبارزه با آبدزدك در فلوريدا.
Beddingia siricidicola زنبور چوبخوار سيريسيد با نام sirex noctilio كه منشأ اروپايي دارد از آفات كاج در استراليا است. نماتد فوق الذكر به استراليا وارد و در تاسمانيا همراه با قارچي به نام Amylostereum chailletii در سوراخهايي كه توسط آفت در درختها ايجاد مي شد قرار داده شد. اين نماتد به دو صورت زندگي مي كند: دريك حالت با تغذيه از قارچي كه توسط زنبور منتقل مي گردد رشد مي يابد(اين قارچ توسط زنبور پخش شده و موجب مرگ درخت مي گردد، درنتيجه چوب درخت آلوده براي استفاده و تكثير زنبور آماده مي شود). نماتد مذكور مي تواند لارو زنبور را هم آلوده سازد. در اين حالت نماتد در هموسل ميزبان تكثير يافته و لاروهاي جوان آن به داخل تخمدان زنبور نفوذ مي كنند. اين لاروها در آنجا باقي مانده تا زماني كه زنبور تخمريزي كرده و لاروها را به مناطق جديد منتقل سازد. در اين حالت نماتدها يا از قارچ تغذيه مي كنند و يامجدداً زنبورها را آلوده مي سازند. با استفاده از اين نماتد توانسته اند تعداد درختهايي را كه در اثر حمله اين زنبور در استراليا خشك مي شوند از دويست عدد در هزار و ششصد هكتار در ظرف چهارسال به صفر برسانند.
Steinernema scapterisci  آبدزدكهايي از نوع scapteriscus از آفات چمن و مرتع در فلوريدا محسوب مي شوند. همه اين آبدزدكها از آمريكاي جنوبي منشأ گرفته اند. بررسي دشمنان طبيعي آبدزدكها در اوروگوئه منجر به يافتن گونه اي نماتد گرديد كه بعدها با نامSteinernema scapterisei نامگذاري شد. بررسي دامنه ميزباني آن نشان داد كه اين نماتد اختصاصاً بعضي از گونه هاي آبدزدك را مورد حمله قرار مي دهد. بايد دانست كه اگر جمعيت آن زياد باشد دامنه ميزباني آن گسترده تر خواهد بود. اين نماتد در نقاط رهاسازي شده به مدت پنج سال دوام آورده و پيوسته بخشي از جمعيت ميزبان را آلوده مي سازد. انتشار طبيعي نماتد به نواحي جديد نيز مشاهده شده است و در مجموع قابليت كنترل آفت را نويد مي دهد.
اجراي اين پروژه نشان داد كه ورود و استقرار گونه هاي جديدي از نماتد مي تواند روش مؤثري در كنترل آفات مهاجر باشد.

 

 
 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *